Jak rozwiązywać nierówności? Dlaczego przy mnożeniu przez liczbę ujemną zmienia się znak
Równanie ma zwykle jedno rozwiązanie. Nierówność — całe mnóstwo: wszystkie liczby po jednej stronie pewnej granicy. Rozwiązuje się ją prawie tak samo jak równanie, z jednym wyjątkiem.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Nierówność rozwiązuje się przekształceniami równoważnymi, jak równanie: do obu stron można dodać to samo i obie strony pomnożyć przez tę samą liczbę dodatnią. Mnożąc albo dzieląc przez liczbę ujemną, trzeba odwrócić znak nierówności, bo mnożenie przez −1 odbija liczby na osi i zamienia ich kolejność: 2 < 5, ale −2 > −5. Rozwiązaniem jest zbiór — półprosta na osi, np. x ≤ 3, czyli przedział (−∞, 3⟩.
Krok 1 · Zadanie
Ile kilometrów za 25 zł?
Taksówka pobiera 5 zł za start i 2 zł za każdy kilometr. Masz 25 zł. Ile najwięcej pełnych kilometrów możesz przejechać?
Rozwiązanie
5 + 2x ≤ 25, więc 2x ≤ 20, x ≤ 10. Najwięcej 10 km.
Krok 2 · Przekształcenie
Sprawdzaj liczby na osi
Suwak wybiera liczbę kilometrów x. Każdy sprawdzony punkt zostaje na osi: turkusowy, gdy wystarcza pieniędzy, czerwony, gdy nie.
Warunek: cena 5 + 2x nie może przekroczyć 25 zł.
Podsumowanie
5 + 2x ≤ 25 ⇔ 2x ≤ 20 ⇔ x ≤ 10. Turkusowe punkty leżą po lewej stronie 10, czerwone — po prawej.
Krok 3 · Model
Mnożenie przez liczbę ujemną
Do obu stron nierówności wolno dodać to samo — waga przechylona w jedną stronę dalej będzie przechylona tak samo. Mnożenie przez liczbę dodatnią też nie zmienia kierunku. Co innego mnożenie przez liczbę ujemną: zobacz, gdzie leżą liczby przeciwne.
Na osi zaznaczono 2 i 5 oraz liczby do nich przeciwne. Wiemy, że 2 < 5.
Rozwiązanie
Mnożenie przez −1 odbija punkty względem zera: 2 i 5 przechodzą w −2 i −5, ale teraz −2 leży na prawo od −5. Dlatego −2 > −5 — znak nierówności się odwraca.
Rozwiąż 3x − 4 < 11.
Rozwiązanie
3x − 4 < 11 ⇔ 3x < 15 ⇔ x < 5.
Krok 4 · Badanie modelu
Gdy przy x stoi minus
Warunek: −2x + 6 > 0.
Podsumowanie
−2x + 6 > 0 ⇔ −2x > −6 ⇔ x < 3 (dzielenie przez −2 odwraca znak).
Rozwiązaniem nierówności −3x ≥ 12 jest
Rozwiązanie
−3x ≥ 12 ⇔ x ≤ −4.
Jak zapisać zbiór rozwiązań x > 2 w postaci przedziału?
Rozwiązanie
x > 2 to przedział (2, +∞) — otwarty, bo 2 do niego nie należy. Dla x ≥ 2 byłoby ⟨2, +∞).
Krok 5 · Wyjaśnienie
Zasady rozwiązywania nierówności
Do obu stron można dodać (odjąć) to samo wyrażenie.
Obie strony można pomnożyć (podzielić) przez tę samą liczbę dodatnią — znak bez zmian.
Mnożąc lub dzieląc przez liczbę ujemną, odwraca się znak: < na >, ≤ na ≥.
Rozwiązanie zaznacza się na osi: kółko zamalowane, gdy koniec należy do zbioru (≤, ≥), puste, gdy nie (<, >). Zapis przedziałem: (−∞, 3⟩, (2, +∞).
Na osi poniżej widać już cały zbiór rozwiązań. Sprawdź jego koniec.
Warunek: 2x − 3 ≤ 5. Turkusowa półprosta to cały zbiór rozwiązań.
Podsumowanie
2x − 3 ≤ 5 ⇔ 2x ≤ 8 ⇔ x ≤ 4. Zbiór: (−∞, 4⟩.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Mnożenie przez liczbę ujemną odbija liczby na osi względem zera. To, co było bardziej na prawo, ląduje bardziej na lewo, więc kolejność się zamienia: 2 < 5, ale −2 > −5. Żeby nierówność została prawdziwa, znak musi się odwrócić.
Krok 6 · Seria zadań
Nierówności w praktyce
Rozwiąż 2(x − 1) > x + 3.
Rozwiązanie
2x − 2 > x + 3 ⇔ x > 5.
Rozwiąż x/2 − 1 ≤ x/3.
Rozwiązanie
3x − 6 ≤ 2x ⇔ x ≤ 6.
Ile liczb całkowitych spełnia −1 < 2x + 3 ≤ 9?
Rozwiązanie
−4 < 2x ≤ 6 ⇔ −2 < x ≤ 3. Liczby całkowite: −1, 0, 1, 2, 3 — razem 5.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Nierówność −x > 3. Ala: „x > −3”. Ben: „x < −3”.
Rozwiązanie
Rację ma Ben: −x > 3 ⇔ x < −3. Ala zapomniała odwrócić znak.
Krok 8 · Na maturze
Zadanie w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).
Zbiorem rozwiązań nierówności 3 − 2x ≥ x − 6 jest przedział
Rozwiązanie
3 − 2x ≥ x − 6 ⇔ −3x ≥ −9 ⇔ x ≤ 3. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Rozwiąż 4x − 3 < 9.
Rozwiązanie
x <3.
Ile liczb całkowitych spełnia −3 ≤ x < 2?
Rozwiązanie
Liczb całkowitych: 5.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: nierówność rozwiązuje się jak równanie, ale mnożąc lub dzieląc przez liczbę ujemną, odwraca się znak. Rozwiązanie to zbiór liczb — zaznacz go na osi i zapisz jako przedział.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś