Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.2

Lekcja 9.2 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Jak rozwiązywać nierówności? Dlaczego przy mnożeniu przez liczbę ujemną zmienia się znak

Równanie ma zwykle jedno rozwiązanie. Nierówność — całe mnóstwo: wszystkie liczby po jednej stronie pewnej granicy. Rozwiązuje się ją prawie tak samo jak równanie, z jednym wyjątkiem.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Nierówność rozwiązuje się przekształceniami równoważnymi, jak równanie: do obu stron można dodać to samo i obie strony pomnożyć przez tę samą liczbę dodatnią. Mnożąc albo dzieląc przez liczbę ujemną, trzeba odwrócić znak nierówności, bo mnożenie przez −1 odbija liczby na osi i zamienia ich kolejność: 2 < 5, ale −2 > −5. Rozwiązaniem jest zbiór — półprosta na osi, np. x ≤ 3, czyli przedział (−∞, 3⟩.

Krok 1 · Zadanie

Ile kilometrów za 25 zł?

Taksówka pobiera 5 zł za start i 2 zł za każdy kilometr. Masz 25 zł. Ile najwięcej pełnych kilometrów możesz przejechać?

Rozwiązanie

5 + 2x ≤ 25, więc 2x ≤ 20, x ≤ 10. Najwięcej 10 km.

Krok 2 · Przekształcenie

Sprawdzaj liczby na osi

Suwak wybiera liczbę kilometrów x. Każdy sprawdzony punkt zostaje na osi: turkusowy, gdy wystarcza pieniędzy, czerwony, gdy nie.

Warunek: cena 5 + 2x nie może przekroczyć 25 zł.

Podsumowanie

5 + 2x ≤ 25 ⇔ 2x ≤ 20 ⇔ x ≤ 10. Turkusowe punkty leżą po lewej stronie 10, czerwone — po prawej.

Krok 3 · Model

Mnożenie przez liczbę ujemną

Do obu stron nierówności wolno dodać to samo — waga przechylona w jedną stronę dalej będzie przechylona tak samo. Mnożenie przez liczbę dodatnią też nie zmienia kierunku. Co innego mnożenie przez liczbę ujemną: zobacz, gdzie leżą liczby przeciwne.

Na osi zaznaczono 2 i 5 oraz liczby do nich przeciwne. Wiemy, że 2 < 5.

Rozwiązanie

Mnożenie przez −1 odbija punkty względem zera: 2 i 5 przechodzą w −2 i −5, ale teraz −2 leży na prawo od −5. Dlatego −2 > −5 — znak nierówności się odwraca.

Rozwiąż 3x − 4 < 11.

Rozwiązanie

3x − 4 < 11 ⇔ 3x < 15 ⇔ x < 5.

Krok 4 · Badanie modelu

Gdy przy x stoi minus

Warunek: −2x + 6 > 0.

Podsumowanie

−2x + 6 > 0 ⇔ −2x > −6 ⇔ x < 3 (dzielenie przez −2 odwraca znak).

Rozwiązaniem nierówności −3x ≥ 12 jest

Rozwiązanie

−3x ≥ 12 ⇔ x ≤ −4.

Jak zapisać zbiór rozwiązań x > 2 w postaci przedziału?

Rozwiązanie

x > 2 to przedział (2, +∞) — otwarty, bo 2 do niego nie należy. Dla x ≥ 2 byłoby ⟨2, +∞).

Krok 5 · Wyjaśnienie

Zasady rozwiązywania nierówności

Na osi poniżej widać już cały zbiór rozwiązań. Sprawdź jego koniec.

Warunek: 2x − 3 ≤ 5. Turkusowa półprosta to cały zbiór rozwiązań.

Podsumowanie

2x − 3 ≤ 5 ⇔ 2x ≤ 8 ⇔ x ≤ 4. Zbiór: (−∞, 4⟩.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Mnożenie przez liczbę ujemną odbija liczby na osi względem zera. To, co było bardziej na prawo, ląduje bardziej na lewo, więc kolejność się zamienia: 2 < 5, ale −2 > −5. Żeby nierówność została prawdziwa, znak musi się odwrócić.

Krok 6 · Seria zadań

Nierówności w praktyce

Rozwiąż 2(x − 1) > x + 3.

Rozwiązanie

2x − 2 > x + 3 ⇔ x > 5.

Rozwiąż x/2 − 1 ≤ x/3.

Rozwiązanie

3x − 6 ≤ 2x ⇔ x ≤ 6.

Ile liczb całkowitych spełnia −1 < 2x + 3 ≤ 9?

Rozwiązanie

−4 < 2x ≤ 6 ⇔ −2 < x ≤ 3. Liczby całkowite: −1, 0, 1, 2, 3 — razem 5.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Nierówność −x > 3. Ala: „x > −3”. Ben: „x < −3”.

Rozwiązanie

Rację ma Ben: −x > 3 ⇔ x < −3. Ala zapomniała odwrócić znak.

Krok 8 · Na maturze

Zadanie w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).

Zbiorem rozwiązań nierówności 3 − 2x ≥ x − 6 jest przedział

Rozwiązanie

3 − 2x ≥ x − 6 ⇔ −3x ≥ −9 ⇔ x ≤ 3. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Rozwiąż 4x − 3 < 9.

Rozwiązanie

x < 3.

Ile liczb całkowitych spełnia −3 ≤ x < 2?

Rozwiązanie

Liczb całkowitych: 5.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.2) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.