Jak rozwiązać układ równań? Dwa warunki naraz: wykres, podstawianie i przeciwne współczynniki
Jedno równanie z dwiema niewiadomymi ma nieskończenie wiele rozwiązań. Dopiero drugi warunek wybiera spośród nich jedno — tak jak dwie proste przecinają się w jednym punkcie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Każde równanie ax + by = c to prosta na płaszczyźnie: jej punkty to wszystkie pary (x, y), które je spełniają. Rozwiązanie układu dwóch równań to punkt wspólny obu prostych. Rachunkowo: podstawianie (z jednego równania wyznacz y, wstaw do drugiego) albo przeciwne współczynniki (dodaj lub odejmij równania stronami, żeby zniknęła jedna niewiadoma). Proste równoległe — brak rozwiązań; ta sama prosta — nieskończenie wiele.
Krok 1 · Zadanie
Kawa i ciastko
Dwie kawy i ciastko kosztują 19 zł, a jedna kawa i ciastko — 12 zł. Ile kosztuje kawa?
Rozwiązanie
Zamówienia różnią się jedną kawą, a ceny o 19 − 12 = 7 zł. Kawa kosztuje 7 zł, więc ciastko 12 − 7 = 5 zł.
Krok 2 · Przekształcenie
Każde równanie to prosta
x to cena kawy, y — cena ciastka. Suwaki przesuwają punkt (x, y). Turkusowa prosta to wszystkie pary spełniające 2x + y = 19, złota — x + y = 12.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Pierwsze równanie spełniają np. (5, 9), (6, 7), (7, 5). Drugie — (5, 7), (6, 6), (7, 5). Wspólny jest tylko punkt (7, 5).
Krok 3 · Model
Dwie metody rachunkowe
Przeciwne współczynniki: odejmij równania stronami, a y zniknie: (2x + y) − (x + y) = 19 − 12, czyli x = 7. To ta sama myśl co w zadaniu — różnica zamówień to jedna kawa.
Podstawianie: z jednego równania wyznacz jedną niewiadomą i wstaw do drugiego: y = 12 − x, więc 2x + 12 − x = 19, x = 7.
Rozwiąż układ: x + y = 10 oraz x − y = 4. Dodaj równania stronami.
Rozwiązanie
2x = 14, x = 7; 7 + y = 10, y = 3. Sprawdzenie: 7 − 3 = 4.
Układ: x + y = 3 oraz x + y = 5. Spróbuj znaleźć punkt na obu prostych.
Rozwiązanie
Brak rozwiązań: układ jest sprzeczny. Proste x + y = 3 i x + y = 5 są równoległe.
Układ: x + y = 3 oraz 2x + 2y = 6.
Rozwiązanie
Nieskończenie wiele: układ jest nieoznaczony, bo oba równania opisują tę samą prostą.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Układ równań w trzech odsłonach
Geometrycznie: rozwiązanie to punkt wspólny prostych. Proste przecinające się — jedno rozwiązanie (układ oznaczony), równoległe — brak (sprzeczny), pokrywające się — nieskończenie wiele (nieoznaczony).
Podstawianie: gdy któraś niewiadoma łatwo się wyznacza (np. y = 2x − 1).
Przeciwne współczynniki: pomnóż równania tak, żeby przy jednej niewiadomej stały liczby przeciwne, i dodaj stronami.
Sprawdzenie: wstaw wynik do obu równań.
Rozwiąż układ poniżej rachunkiem, a potem sprawdź na rysunku.
Układ: x − y = 1 oraz x + 2y = 7.
Podsumowanie
(x + 2y) − (x − y) = 7 − 1, czyli 3y = 6, y = 2; x = 1 + y = 3.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Jedno równanie to prosta — każdy jej punkt to para (x, y), która je spełnia, a punktów jest nieskończenie wiele. Drugie równanie to druga prosta. Dwie różne, nierównoległe proste mają dokładnie jeden punkt wspólny — to rozwiązanie układu.
Krok 6 · Seria zadań
Układy w zadaniach
Trzy bilety normalne i dwa ulgowe kosztują 70 zł, a jeden normalny i cztery ulgowe — 60 zł. Ile kosztuje bilet normalny, a ile ulgowy?
Suma dwóch liczb wynosi 50, a ich różnica 14. Jaka jest większa liczba?
Rozwiązanie
2x = 64, x = 32, y = 18.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Ojciec mówi do syna: „7 lat temu byłem 7 razy starszy od ciebie, a za 3 lata będę 3 razy starszy od ciebie”. Ile lat ma każdy z nich?
Rozwiązanie
o = 7s − 42 i o = 3s + 6, więc 7s − 42 = 3s + 6, s = 12, o = 42. Sprawdzenie: 7 lat temu 35 = 7 · 5, za 3 lata 45 = 3 · 15.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Jeżeli pierwszy bok prostokąta wydłużymy o 2 cm, a drugi o 3 cm, pole wzrośnie o 37 cm2. Jeżeli pierwszy bok skrócimy o 3 cm, a drugi o 2 cm, pole zmniejszy się o 28 cm2. Jakie są boki prostokąta?
Rozwiązanie
Po wymnożeniu nawiasów xy się redukuje i zostaje układ liniowy: 3x + 2y = 31, 2x + 3y = 34. Stąd x = 5, y = 8. Sprawdzenie: 7 · 11 = 77 = 40 + 37, 2 · 6 = 12 = 40 − 28.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Dwaj rowerzyści wyjeżdżają jednocześnie z miejscowości A i B odległych o 14 km. Jadąc naprzeciw siebie, spotkają się po pół godzinie. Jadąc w tę samą stronę (od A w kierunku B), pierwszy dogoni drugiego po 3,5 godziny. Oblicz ich prędkości.
Rozwiązanie
a + b = 28 i a − b = 4, więc a = 16 km/h, b = 12 km/h. Sprawdzenie: w pół godziny 8 + 6 = 14 km; w 3,5 godziny pierwszy przejedzie 56 km, drugi 42 km — różnica 14 km.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Układ: x + y = 10 oraz x − y = 2. Ala: „x = 6, y = 4”. Bob: „x = 4, y = 6”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: 6 + 4 = 10 i 6 − 4 = 2. Para Boba spełnia tylko pierwsze równanie.
Krok 8 · Na maturze
Zadanie w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).
Rozwiązaniem układu równań x − 2y = 1 oraz 3x + y = 10 jest para
Rozwiązanie
Para (3, 1): 3 − 2 = 1 i 9 + 1 = 10. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Rozwiąż układ: x + y = 9 oraz x − y = 3.
Rozwiązanie
x = 6, y = 3.
Suma dwóch liczb wynosi 50, a ich różnica 14. Podaj większą liczbę.
Rozwiązanie
Większa liczba: 32.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: każde równanie układu to prosta, a rozwiązanie — punkt wspólny prostych. Rachunkowo usuwa się jedną niewiadomą: podstawiając albo dodając równania stronami. Zawsze sprawdź wynik w obu równaniach.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś