Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.4

Lekcja 9.4 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Jak rozwiązać układ równań? Dwa warunki naraz: wykres, podstawianie i przeciwne współczynniki

Jedno równanie z dwiema niewiadomymi ma nieskończenie wiele rozwiązań. Dopiero drugi warunek wybiera spośród nich jedno — tak jak dwie proste przecinają się w jednym punkcie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Każde równanie ax + by = c to prosta na płaszczyźnie: jej punkty to wszystkie pary (x, y), które je spełniają. Rozwiązanie układu dwóch równań to punkt wspólny obu prostych. Rachunkowo: podstawianie (z jednego równania wyznacz y, wstaw do drugiego) albo przeciwne współczynniki (dodaj lub odejmij równania stronami, żeby zniknęła jedna niewiadoma). Proste równoległe — brak rozwiązań; ta sama prosta — nieskończenie wiele.

Krok 1 · Zadanie

Kawa i ciastko

Dwie kawy i ciastko kosztują 19 zł, a jedna kawa i ciastko — 12 zł. Ile kosztuje kawa?

Rozwiązanie

Zamówienia różnią się jedną kawą, a ceny o 19 − 12 = 7 zł. Kawa kosztuje 7 zł, więc ciastko 12 − 7 = 5 zł.

Krok 2 · Przekształcenie

Każde równanie to prosta

x to cena kawy, y — cena ciastka. Suwaki przesuwają punkt (x, y). Turkusowa prosta to wszystkie pary spełniające 2x + y = 19, złota — x + y = 12.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Pierwsze równanie spełniają np. (5, 9), (6, 7), (7, 5). Drugie — (5, 7), (6, 6), (7, 5). Wspólny jest tylko punkt (7, 5).

Krok 3 · Model

Dwie metody rachunkowe

Przeciwne współczynniki: odejmij równania stronami, a y zniknie: (2x + y) − (x + y) = 19 − 12, czyli x = 7. To ta sama myśl co w zadaniu — różnica zamówień to jedna kawa.

Podstawianie: z jednego równania wyznacz jedną niewiadomą i wstaw do drugiego: y = 12 − x, więc 2x + 12 − x = 19, x = 7.

Rozwiąż układ: x + y = 10 oraz x − y = 4. Dodaj równania stronami.

Rozwiązanie

2x = 14, x = 7; 7 + y = 10, y = 3. Sprawdzenie: 7 − 3 = 4.

Rozwiąż układ: y = 2x − 1 oraz 3x + y = 9.

Rozwiązanie

3x + (2x − 1) = 9, 5x = 10, x = 2, y = 2 · 2 − 1 = 3.

Krok 4 · Badanie modelu

Zawsze jedno rozwiązanie?

Układ: x + y = 3 oraz x + y = 5. Spróbuj znaleźć punkt na obu prostych.

Rozwiązanie

Brak rozwiązań: układ jest sprzeczny. Proste x + y = 3 i x + y = 5 są równoległe.

Układ: x + y = 3 oraz 2x + 2y = 6.

Rozwiązanie

Nieskończenie wiele: układ jest nieoznaczony, bo oba równania opisują tę samą prostą.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Układ równań w trzech odsłonach

Rozwiąż układ poniżej rachunkiem, a potem sprawdź na rysunku.

Układ: x − y = 1 oraz x + 2y = 7.

Podsumowanie

(x + 2y) − (x − y) = 7 − 1, czyli 3y = 6, y = 2; x = 1 + y = 3.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Jedno równanie to prosta — każdy jej punkt to para (x, y), która je spełnia, a punktów jest nieskończenie wiele. Drugie równanie to druga prosta. Dwie różne, nierównoległe proste mają dokładnie jeden punkt wspólny — to rozwiązanie układu.

Krok 6 · Seria zadań

Układy w zadaniach

Trzy bilety normalne i dwa ulgowe kosztują 70 zł, a jeden normalny i cztery ulgowe — 60 zł. Ile kosztuje bilet normalny, a ile ulgowy?

Rozwiązanie

n = 60 − 4u; 3(60 − 4u) + 2u = 70, 180 − 10u = 70, u = 11, n = 16. Sprawdzenie: 48 + 22 = 70, 16 + 44 = 60.

Suma dwóch liczb wynosi 50, a ich różnica 14. Jaka jest większa liczba?

Rozwiązanie

2x = 64, x = 32, y = 18.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ojciec mówi do syna: „7 lat temu byłem 7 razy starszy od ciebie, a za 3 lata będę 3 razy starszy od ciebie”. Ile lat ma każdy z nich?

Rozwiązanie

o = 7s − 42 i o = 3s + 6, więc 7s − 42 = 3s + 6, s = 12, o = 42. Sprawdzenie: 7 lat temu 35 = 7 · 5, za 3 lata 45 = 3 · 15.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Jeżeli pierwszy bok prostokąta wydłużymy o 2 cm, a drugi o 3 cm, pole wzrośnie o 37 cm2. Jeżeli pierwszy bok skrócimy o 3 cm, a drugi o 2 cm, pole zmniejszy się o 28 cm2. Jakie są boki prostokąta?

Rozwiązanie

Po wymnożeniu nawiasów xy się redukuje i zostaje układ liniowy: 3x + 2y = 31, 2x + 3y = 34. Stąd x = 5, y = 8. Sprawdzenie: 7 · 11 = 77 = 40 + 37, 2 · 6 = 12 = 40 − 28.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwaj rowerzyści wyjeżdżają jednocześnie z miejscowości A i B odległych o 14 km. Jadąc naprzeciw siebie, spotkają się po pół godzinie. Jadąc w tę samą stronę (od A w kierunku B), pierwszy dogoni drugiego po 3,5 godziny. Oblicz ich prędkości.

Rozwiązanie

a + b = 28 i a − b = 4, więc a = 16 km/h, b = 12 km/h. Sprawdzenie: w pół godziny 8 + 6 = 14 km; w 3,5 godziny pierwszy przejedzie 56 km, drugi 42 km — różnica 14 km.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Układ: x + y = 10 oraz x − y = 2. Ala: „x = 6, y = 4”. Bob: „x = 4, y = 6”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: 6 + 4 = 10 i 6 − 4 = 2. Para Boba spełnia tylko pierwsze równanie.

Krok 8 · Na maturze

Zadanie w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).

Rozwiązaniem układu równań x − 2y = 1 oraz 3x + y = 10 jest para

Rozwiązanie

Para (3, 1): 3 − 2 = 1 i 9 + 1 = 10. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Rozwiąż układ: x + y = 9 oraz x − y = 3.

Rozwiązanie

x = 6, y = 3.

Suma dwóch liczb wynosi 50, a ich różnica 14. Podaj większą liczbę.

Rozwiązanie

Większa liczba: 32.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.