Hiperbola i funkcje wymierne: asymptoty, wykresy |f(x)| i f(|x|), nierówności wymierne
Im szybciej jedziesz, tym krócej trwa podróż — ale nie liniowo: dwa razy szybciej to dwa razy krócej. Wykres takiej zależności to hiperbola, a jej przesunięcia, odbicia i złożenia to stały punkt matury rozszerzonej.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Funkcja f(x) = a/x (a ≠ 0) opisuje proporcjonalność odwrotną: x · y = a. Jej wykres to hiperbola z asymptotami x = 0 i y = 0. Wykres y = a/(x − p) + q to ta hiperbola przesunięta o wektor [p, q]: asymptoty x = p i y = q, dziedzina ℝ∖{p}, zbiór wartości ℝ∖{q}. Funkcję homograficzną (ax + b)/(cx + d) sprowadza się do tej postaci dzieleniem, np. (2x + 1)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1). Wykres |f(x)| odbija w górę części pod osią x, wykres f(|x|) powtarza prawą połowę symetrycznie na lewo. Nierówność wymierną rozwiązuje się, przenosząc wszystko na jedną stronę i badając znak ilorazu — nie mnoży się przez mianownik o nieznanym znaku.
Krok 1 · Zadanie
Szybciej znaczy krócej
Trasa ma 120 km. Czas przejazdu (w godzinach) przy stałej prędkości v km/h wynosi t(v) = 120/v.
Z jaką prędkością trzeba jechać, żeby przejechać trasę w półtorej godziny?
Rozwiązanie
120/v = 1,5 ⇔ v = 120/1,5 = 80 km/h.
Krok 2 · Przekształcenie
Hiperbola y = a/x
Wykres y = a/x. Jednostki na osiach mają tę samą długość.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
f(x) = a/x jest określona dla x ≠ 0, przyjmuje wszystkie wartości oprócz 0. Uwaga: dla a > 0 maleje w (−∞, 0) i osobno w (0, +∞), ale nie jest malejąca na całej dziedzinie: f(−1) < f(1).
Krok 3 · Model
Przesunięta hiperbola
Wykres f(x) = a/(x − p) + q to hiperbola y = a/x przesunięta o wektor [p, q] (lekcja 10.6):
asymptota pionowa x = p, pozioma y = q;
dziedzina ℝ∖{p}, zbiór wartości ℝ∖{q}.
Funkcję homograficzną sprowadza się do tej postaci, dzieląc licznik przez mianownik: (2x + 1)/(x − 1) = (2(x − 1) + 3)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1).
p = −2, q = −1: asymptoty x = −2 i y = −1. D = ℝ∖{−2}, ZW = ℝ∖{−1}.
Zapisz f(x) = (2x + 1)/(x − 1) w postaci a/(x − p) + q. Podaj a, p i q.
Rozwiązanie
2x + 1 = 2(x − 1) + 3, więc f(x) = 2 + 3/(x − 1): a = 3, p = 1, q = 2.
Krok 4 · Badanie modelu
Hiperbola na suwakach
Wzór y = a/(x − p) + q. Przerywane linie to asymptoty. Jednostki na osiach mają tę samą długość.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
f(x) = 2/(x − 1) + 3: asymptoty x = 1, y = 3. Hiperbola z D = ℝ∖{−2} i ZW = ℝ∖{1}: np. y = a/(x + 2) + 1.
Dziedziną funkcji f(x) = (x + 3)/(x2 − 4) jest
Rozwiązanie
x2 − 4 ≠ 0 ⇔ x ≠ 2 i x ≠ −2. D = ℝ∖{−2, 2}.
Krok 5 · Wyjaśnienie
|f(x)|, f(|x|) i złożenia
y = |f(x)|: części wykresu pod osią x odbijają się nad oś, reszta zostaje (lekcja 9.8).
y = f(|x|): prawa połowa wykresu (x ≥ 0) zostaje, a lewa jest jej lustrzanym odbiciem względem osi y. Lewa połowa wykresu f znika.
Złożenie f(g(x)): najpierw g, potem f. Na ogół f(g(x)) ≠ g(f(x)).
Nierówność wymierna: dziedzina, wszystko na jedną stronę, wspólny mianownik, znak ilorazu P(x)/Q(x) jak znak iloczynu P(x) · Q(x).
Czerwona przerywana krzywa to y = f(x) = x2 − 2x − 3, turkusowa — y = f(|x|).
Podsumowanie
f(|x|) = x2 − 2|x| − 3: dla x ≥ 0 to f(x), dla x < 0 to f(−x) = x2 + 2x − 3. Miejsca zerowe ±3.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
|f(x)| zmienia wartości: ujemne wartości zamienia na dodatnie, więc części wykresu pod osią x odbijają się w górę. f(|x|) zmienia argumenty: dla ujemnego x bierze wartość z punktu −x, więc prawa połowa wykresu zostaje, a lewa staje się jej odbiciem względem osi y.
D = ℝ∖{1}. (x + 3)/(x − 1) − 2 ≥ 0 ⇔ (5 − x)/(x − 1) ≥ 0 ⇔ (5 − x)(x − 1) ≥ 0 i x ≠ 1 ⇔ x ∈ (1, 5⟩.
Dane są funkcje f(x) = x2 − 1 i g(x) = 2x + 3. Oblicz f(g(−1)) oraz g(f(2)).
Rozwiązanie
g(−1) = 1, f(1) = 0. f(2) = 3, g(3) = 9.
Ile rozwiązań ma równanie (x2 − 4)/(x − 2) = 0?
Rozwiązanie
D = ℝ∖{2}. Ułamek jest zerem, gdy licznik jest zerem: x2 = 4 ⇔ x = ±2. Tylko x = −2 należy do dziedziny — jedno rozwiązanie.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Funkcja f(x) = x − 2. Ala: „Wykres y = f(|x|) ma kształt litery V z wierzchołkiem w punkcie (0, −2)”. Bob: „Wykres y = f(|x|) ma kształt litery V z wierzchołkiem w punkcie (2, 0)”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: f(|x|) = |x| − 2 — wykres y = |x| przesunięty o 2 w dół, wierzchołek (0, −2).
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Asymptotą poziomą wykresu funkcji f(x) = (2x − 1)/(x + 3) jest prosta
Lekcja ukończona. Najważniejsze: y = a/(x − p) + q to hiperbola a/x przesunięta o [p, q], z asymptotami x = p i y = q. |f(x)| odbija części wykresu spod osi x, f(|x|) odbija prawą połowę na lewo. W równaniach i nierównościach wymiernych zawsze najpierw dziedzina, a nierówność — przez znak ilorazu, bez mnożenia przez mianownik.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.8) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś