Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.8

Lekcja 10.8 · ok. 20 minut · matura rozszerzona

Hiperbola i funkcje wymierne: asymptoty, wykresy |f(x)| i f(|x|), nierówności wymierne

Im szybciej jedziesz, tym krócej trwa podróż — ale nie liniowo: dwa razy szybciej to dwa razy krócej. Wykres takiej zależności to hiperbola, a jej przesunięcia, odbicia i złożenia to stały punkt matury rozszerzonej.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Funkcja f(x) = a/x (a ≠ 0) opisuje proporcjonalność odwrotną: x · y = a. Jej wykres to hiperbola z asymptotami x = 0 i y = 0. Wykres y = a/(x − p) + q to ta hiperbola przesunięta o wektor [p, q]: asymptoty x = p i y = q, dziedzina ℝ∖{p}, zbiór wartości ℝ∖{q}. Funkcję homograficzną (ax + b)/(cx + d) sprowadza się do tej postaci dzieleniem, np. (2x + 1)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1). Wykres |f(x)| odbija w górę części pod osią x, wykres f(|x|) powtarza prawą połowę symetrycznie na lewo. Nierówność wymierną rozwiązuje się, przenosząc wszystko na jedną stronę i badając znak ilorazu — nie mnoży się przez mianownik o nieznanym znaku.

Krok 1 · Zadanie

Szybciej znaczy krócej

Trasa ma 120 km. Czas przejazdu (w godzinach) przy stałej prędkości v km/h wynosi t(v) = 120/v.

Z jaką prędkością trzeba jechać, żeby przejechać trasę w półtorej godziny?

Rozwiązanie

120/v = 1,5 ⇔ v = 120/1,5 = 80 km/h.

Krok 2 · Przekształcenie

Hiperbola y = a/x

Wykres y = a/x. Jednostki na osiach mają tę samą długość.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

f(x) = a/x jest określona dla x ≠ 0, przyjmuje wszystkie wartości oprócz 0. Uwaga: dla a > 0 maleje w (−∞, 0) i osobno w (0, +∞), ale nie jest malejąca na całej dziedzinie: f(−1) < f(1).

Krok 3 · Model

Przesunięta hiperbola

Wykres f(x) = a/(x − p) + q to hiperbola y = a/x przesunięta o wektor [p, q] (lekcja 10.6):

Funkcję homograficzną sprowadza się do tej postaci, dzieląc licznik przez mianownik: (2x + 1)/(x − 1) = (2(x − 1) + 3)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1).

Podaj równania asymptot wykresu funkcji f(x) = 3/(x + 2) − 1.

Rozwiązanie

p = −2, q = −1: asymptoty x = −2 i y = −1. D = ℝ∖{−2}, ZW = ℝ∖{−1}.

Zapisz f(x) = (2x + 1)/(x − 1) w postaci a/(x − p) + q. Podaj a, p i q.

Rozwiązanie

2x + 1 = 2(x − 1) + 3, więc f(x) = 2 + 3/(x − 1): a = 3, p = 1, q = 2.

Krok 4 · Badanie modelu

Hiperbola na suwakach

Wzór y = a/(x − p) + q. Przerywane linie to asymptoty. Jednostki na osiach mają tę samą długość.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

f(x) = 2/(x − 1) + 3: asymptoty x = 1, y = 3. Hiperbola z D = ℝ∖{−2} i ZW = ℝ∖{1}: np. y = a/(x + 2) + 1.

Dziedziną funkcji f(x) = (x + 3)/(x2 − 4) jest

Rozwiązanie

x2 − 4 ≠ 0 ⇔ x ≠ 2 i x ≠ −2. D = ℝ∖{−2, 2}.

Krok 5 · Wyjaśnienie

|f(x)|, f(|x|) i złożenia

Czerwona przerywana krzywa to y = f(x) = x2 − 2x − 3, turkusowa — y = f(|x|).

Podsumowanie

f(|x|) = x2 − 2|x| − 3: dla x ≥ 0 to f(x), dla x < 0 to f(−x) = x2 + 2x − 3. Miejsca zerowe ±3.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

|f(x)| zmienia wartości: ujemne wartości zamienia na dodatnie, więc części wykresu pod osią x odbijają się w górę. f(|x|) zmienia argumenty: dla ujemnego x bierze wartość z punktu −x, więc prawa połowa wykresu zostaje, a lewa staje się jej odbiciem względem osi y.

Krok 6 · Seria zadań

Wymierne i złożenia

Zbiorem rozwiązań nierówności (x + 3)/(x − 1) ≥ 2 jest

Rozwiązanie

D = ℝ∖{1}. (x + 3)/(x − 1) − 2 ≥ 0 ⇔ (5 − x)/(x − 1) ≥ 0 ⇔ (5 − x)(x − 1) ≥ 0 i x ≠ 1 ⇔ x ∈ (1, 5⟩.

Dane są funkcje f(x) = x2 − 1 i g(x) = 2x + 3. Oblicz f(g(−1)) oraz g(f(2)).

Rozwiązanie

g(−1) = 1, f(1) = 0. f(2) = 3, g(3) = 9.

Ile rozwiązań ma równanie (x2 − 4)/(x − 2) = 0?

Rozwiązanie

D = ℝ∖{2}. Ułamek jest zerem, gdy licznik jest zerem: x2 = 4 ⇔ x = ±2. Tylko x = −2 należy do dziedziny — jedno rozwiązanie.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Funkcja f(x) = x − 2. Ala: „Wykres y = f(|x|) ma kształt litery V z wierzchołkiem w punkcie (0, −2)”. Bob: „Wykres y = f(|x|) ma kształt litery V z wierzchołkiem w punkcie (2, 0)”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: f(|x|) = |x| − 2 — wykres y = |x| przesunięty o 2 w dół, wierzchołek (0, −2).

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Asymptotą poziomą wykresu funkcji f(x) = (2x − 1)/(x + 3) jest prosta

Rozwiązanie

f(x) = (2(x + 3) − 7)/(x + 3) = 2 − 7/(x + 3). Asymptota pozioma: y = 2. Odpowiedź A.

Rozwiąż nierówność (x − 4)/(x + 2) ≤ 1. Zbiór rozwiązań ma postać (m, +∞). Podaj m.

Rozwiązanie

D = ℝ∖{−2}. (x − 4)/(x + 2) − 1 ≤ 0 ⇔ −6/(x + 2) ≤ 0 ⇔ x + 2 > 0 ⇔ x > −2. Zbiór rozwiązań: (−2, +∞). (Przekształcenie do jednego ułamka — 1 pkt, warunek znaku — 1 pkt, odpowiedź z dziedziną — 1 pkt.)

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Podaj równania asymptot wykresu funkcji f(x) = 3/(x − 2) + 1.

Rozwiązanie

x = 2, y = 1.

f(x) = x2 − 1, g(x) = 2x + 3. Oblicz f(g(0)).

Rozwiązanie

Wynik: 8.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.8) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.8) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.