Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.9

Lekcja 10.9 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Wielkości wprost i odwrotnie proporcjonalne — od kół zębatych do skali mapy

Dwa zazębione koła: mniejsze kręci się szybciej, większe wolniej. Ile zębów, tyle razy mniej obrotów — to proporcjonalność odwrotna. Banach w podręczniku z 1935 roku uczył rozpoznawać ją po jednym pytaniu: co się dzieje z drugą wielkością, gdy pierwsza rośnie dwa razy?

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Wprost proporcjonalne: iloraz y/x jest stały, y = kx; dwa razy więcej x — dwa razy więcej y (cena i ilość towaru, droga i czas przy stałej prędkości). Wykres: prosta przez (0, 0). Odwrotnie proporcjonalne: iloczyn x · y jest stały, y = k/x; dwa razy więcej x — dwa razy mniej y (liczba robotników i czas pracy, prędkość i czas przy stałej drodze). Wykres: hiperbola. Np. 6 robotników w 20 dni — praca to 120 dniówek, więc 10 robotników zrobi ją w 12 dni.

Krok 1 · Zadanie

Koła zębate

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Z dwóch zazębionych kół drugie ma o 27 zębów więcej niż pierwsze. Gdy pierwsze koło wykonało 240 obrotów, drugie obróciło się tylko 150 razy. Ile zębów ma każde koło?

Rozwiązanie

Przez styk przechodzi tyle samo zębów obu kół: 240x = 150(x + 27) ⇔ 90x = 4050 ⇔ x = 45. Koła mają 45 i 72 zęby.

Krok 2 · Model

Iloraz stały i iloczyn stały

Dwa modele. Pierwszy: cena mleka, 4 zł za litr. Drugi: praca, którą 6 robotników kończy w 20 dni — razem 120 dniówek.

Suwak ustawia liczbę litrów x, wykres pokazuje cenę y = 4x.

Podsumowanie

Cena jest wprost proporcjonalna do liczby litrów: y = 4x, iloraz y/x = 4 jest stały.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Suwak ustawia liczbę robotników x, wykres pokazuje liczbę dni y = 120/x.

Podsumowanie

Liczba dni jest odwrotnie proporcjonalna do liczby robotników: y = 120/x, iloczyn xy = 120 jest stały.

Krok 3 · Badanie modelu

Która to proporcjonalność?

Która zależność jest proporcjonalnością odwrotną?

Rozwiązanie

Przy stałej drodze s czas t = s/v: dwa razy szybciej — dwa razy krócej, iloczyn vt = s jest stały. Droga i czas przy stałej prędkości to proporcjonalność prosta, pole kwadratu i bok — żadna (P = a²), wiek i wzrost — żadna.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Iloraz albo iloczyn

Banach mówił o „wykładniku stosunku” — tak nazywano iloraz dwóch wielkości tego samego rodzaju.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Odwrotnie proporcjonalne są wtedy, gdy zwiększenie jednej wielkości kilka razy zmniejsza drugą tyle samo razy — np. dwa razy więcej robotników kończy pracę w dwa razy krótszym czasie. Stały jest wtedy iloczyn tych wielkości (liczba dniówek, droga = prędkość · czas, liczba zębów, które przeszły przez styk).

Krok 5 · Seria zadań

Zadania Banacha

Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku — niektóre z nowymi cenami.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Zapas żywności wystarczy pewnej liczbie osób na 40 dni. Gdyby osób było o 8 mniej, ten sam zapas wystarczyłby na 60 dni. Ile było osób?

Rozwiązanie

Zapas to 40n porcji dziennych: 40n = 60(n − 8) ⇔ 20n = 480 ⇔ n = 24. Sprawdzenie: 24 · 40 = 16 · 60 = 960.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pewna liczba robotników wykonuje pracę w 6 dni. Gdyby było ich o 4 więcej, skończyliby w 4 dni. Ilu było robotników?

Rozwiązanie

6n = 4(n + 4) ⇔ 2n = 16 ⇔ n = 8. Praca to 48 dniówek: 8 · 6 = 12 · 4.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pociąg jadący ze stałą prędkością przejechał 165 km. Gdyby jechał o 20 km/h szybciej, w tym samym czasie przejechałby 225 km. Z jaką prędkością jechał?

Rozwiązanie

Czas ten sam, więc droga jest wprost proporcjonalna do prędkości: 165(v + 20) = 225v ⇔ 60v = 3300 ⇔ v = 55 km/h.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Odległość dwóch miejscowości na mapie w skali 1 : 25 000 jest o 2,7 cm większa niż na mapie w skali 1 : 40 000. Jaka jest rzeczywista odległość tych miejscowości?

Rozwiązanie

d/25 000 − d/40 000 = 2,7 cm ⇔ d · (8 − 5)/200 000 = 2,7 ⇔ d = 180 000 cm = 1,8 km. Na mapach: 7,2 cm i 4,5 cm.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ojciec postanowił podzielić 6000 zł między trzech synów proporcjonalnie do ich wieku: 20, 15 i 25 lat. Ile dostanie najstarszy?

Rozwiązanie

60 części po 100 zł: synowie dostają 2000, 1500 i 2500 zł.

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Trzech malarzy maluje płot w 4 godziny. Ala: „Sześciu malarzy pomaluje go w 8 godzin”. Bob: „W 2 godziny”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: liczba malarzy i czas są odwrotnie proporcjonalne. 3 · 4 = 12 roboczogodzin, więc 6 malarzy potrzebuje 2 godzin.

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie z krótką odpowiedzią.

Wielkości x i y są odwrotnie proporcjonalne. Dla x = 4 wartość y = 9. Dla x = 6 wartość y jest równa

Rozwiązanie

xy = 36, więc dla x = 6: y = 6. Odpowiedź A.

Za 12 kg jabłek zapłacono 54 zł. Ile trzeba zapłacić za 8 kg tych jabłek?

Rozwiązanie

1 kg kosztuje 4,50 zł, 8 kg — 36 zł.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

6 pracowników wykonuje pracę w 20 dni. W ilu dniach wykona ją 10 pracowników?
Rozwiązanie 6 · 20 dniówek podzielone przez 10 daje 12 dni.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwa zazębione koła mają 30 i 45 zębów. Ile obrotów wykona drugie koło, gdy pierwsze wykona 60 obrotów?

Rozwiązanie 30 · 60 zębów przechodzi przez styk, więc drugie koło wykona 40 obrotów.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.9) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.9) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.