Wielkości wprost i odwrotnie proporcjonalne — od kół zębatych do skali mapy
Dwa zazębione koła: mniejsze kręci się szybciej, większe wolniej. Ile zębów, tyle razy mniej obrotów — to proporcjonalność odwrotna. Banach w podręczniku z 1935 roku uczył rozpoznawać ją po jednym pytaniu: co się dzieje z drugą wielkością, gdy pierwsza rośnie dwa razy?
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Wprost proporcjonalne: iloraz y/x jest stały, y = kx; dwa razy więcej x — dwa razy więcej y (cena i ilość towaru, droga i czas przy stałej prędkości). Wykres: prosta przez (0, 0). Odwrotnie proporcjonalne: iloczyn x · y jest stały, y = k/x; dwa razy więcej x — dwa razy mniej y (liczba robotników i czas pracy, prędkość i czas przy stałej drodze). Wykres: hiperbola. Np. 6 robotników w 20 dni — praca to 120 dniówek, więc 10 robotników zrobi ją w 12 dni.
Krok 1 · Zadanie
Koła zębate
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Z dwóch zazębionych kół drugie ma o 27 zębów więcej niż pierwsze. Gdy pierwsze koło wykonało 240 obrotów, drugie obróciło się tylko 150 razy. Ile zębów ma każde koło?
Rozwiązanie
Przez styk przechodzi tyle samo zębów obu kół: 240x = 150(x + 27) ⇔ 90x = 4050 ⇔ x = 45. Koła mają 45 i 72 zęby.
Krok 2 · Model
Iloraz stały i iloczyn stały
Dwa modele. Pierwszy: cena mleka, 4 zł za litr. Drugi: praca, którą 6 robotników kończy w 20 dni — razem 120 dniówek.
Suwak ustawia liczbę litrów x, wykres pokazuje cenę y = 4x.
Podsumowanie
Cena jest wprost proporcjonalna do liczby litrów: y = 4x, iloraz y/x = 4 jest stały.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Suwak ustawia liczbę robotników x, wykres pokazuje liczbę dni y = 120/x.
Podsumowanie
Liczba dni jest odwrotnie proporcjonalna do liczby robotników: y = 120/x, iloczyn xy = 120 jest stały.
Krok 3 · Badanie modelu
Która to proporcjonalność?
Która zależność jest proporcjonalnością odwrotną?
Rozwiązanie
Przy stałej drodze s czas t = s/v: dwa razy szybciej — dwa razy krócej, iloczyn vt = s jest stały. Droga i czas przy stałej prędkości to proporcjonalność prosta, pole kwadratu i bok — żadna (P = a²), wiek i wzrost — żadna.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Iloraz albo iloczyn
Banach mówił o „wykładniku stosunku” — tak nazywano iloraz dwóch wielkości tego samego rodzaju.
Wprost proporcjonalne: stosunek dwóch wartości jednej wielkości jest równy stosunkowi odpowiednich wartości drugiej. Inaczej: iloraz y/x jest stały, y = kx. Wykres to prosta przez (0, 0).
Odwrotnie proporcjonalne: stosunek dwóch wartości jednej wielkości jest odwrotnością stosunku odpowiednich wartości drugiej. Inaczej: iloczyn x · y jest stały, y = k/x. Wykres to gałąź hiperboli.
Test na dwójkę: zwiększ jedną wielkość dwa razy. Druga też dwa razy — prosta; dwa razy mniej — odwrotna; jeszcze inaczej — żadna z nich.
W zadaniu: zapisz to, co stałe. Koła: zęby × obroty = const. Mapa: odległość na mapie : odległość w terenie = skala.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Odwrotnie proporcjonalne są wtedy, gdy zwiększenie jednej wielkości kilka razy zmniejsza drugą tyle samo razy — np. dwa razy więcej robotników kończy pracę w dwa razy krótszym czasie. Stały jest wtedy iloczyn tych wielkości (liczba dniówek, droga = prędkość · czas, liczba zębów, które przeszły przez styk).
Krok 5 · Seria zadań
Zadania Banacha
Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku — niektóre z nowymi cenami.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Zapas żywności wystarczy pewnej liczbie osób na 40 dni. Gdyby osób było o 8 mniej, ten sam zapas wystarczyłby na 60 dni. Ile było osób?
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pewna liczba robotników wykonuje pracę w 6 dni. Gdyby było ich o 4 więcej, skończyliby w 4 dni. Ilu było robotników?
Rozwiązanie
6n = 4(n + 4) ⇔ 2n = 16 ⇔ n = 8. Praca to 48 dniówek: 8 · 6 = 12 · 4.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pociąg jadący ze stałą prędkością przejechał 165 km. Gdyby jechał o 20 km/h szybciej, w tym samym czasie przejechałby 225 km. Z jaką prędkością jechał?
Rozwiązanie
Czas ten sam, więc droga jest wprost proporcjonalna do prędkości: 165(v + 20) = 225v ⇔ 60v = 3300 ⇔ v = 55 km/h.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Odległość dwóch miejscowości na mapie w skali 1 : 25 000 jest o 2,7 cm większa niż na mapie w skali 1 : 40 000. Jaka jest rzeczywista odległość tych miejscowości?
Rozwiązanie
d/25 000 − d/40 000 = 2,7 cm ⇔ d · (8 − 5)/200 000 = 2,7 ⇔ d = 180 000 cm = 1,8 km. Na mapach: 7,2 cm i 4,5 cm.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Ojciec postanowił podzielić 6000 zł między trzech synów proporcjonalnie do ich wieku: 20, 15 i 25 lat. Ile dostanie najstarszy?
Rozwiązanie
60 części po 100 zł: synowie dostają 2000, 1500 i 2500 zł.
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Trzech malarzy maluje płot w 4 godziny. Ala: „Sześciu malarzy pomaluje go w 8 godzin”. Bob: „W 2 godziny”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: liczba malarzy i czas są odwrotnie proporcjonalne. 3 · 4 = 12 roboczogodzin, więc 6 malarzy potrzebuje 2 godzin.
Krok 7 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie z krótką odpowiedzią.
Wielkości x i y są odwrotnie proporcjonalne. Dla x = 4 wartość y = 9. Dla x = 6 wartość y jest równa
Rozwiązanie
xy = 36, więc dla x = 6: y = 6. Odpowiedź A.
Za 12 kg jabłek zapłacono 54 zł. Ile trzeba zapłacić za 8 kg tych jabłek?
Rozwiązanie
1 kg kosztuje 4,50 zł, 8 kg — 36 zł.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
6 pracowników wykonuje pracę w 20 dni. W ilu dniach wykona ją 10 pracowników?
Rozwiązanie6 · 20 dniówek podzielone przez 10 daje 12 dni.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Dwa zazębione koła mają 30 i 45 zębów. Ile obrotów wykona drugie koło, gdy pierwsze wykona 60 obrotów?
Rozwiązanie30 · 60 zębów przechodzi przez styk, więc drugie koło wykona 40 obrotów.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: przy proporcjonalności prostej stały jest iloraz, przy odwrotnej — iloczyn. Zanim zaczniesz liczyć, zapytaj: gdy jedna wielkość rośnie dwa razy, druga rośnie czy maleje dwa razy?
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.9) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś