Strona główna / Matematyka od nowa / Część 11: Ciągi / Lekcja 11.1

Lekcja 11.1 · ok. 16 minut · matura podstawowa

Czym jest ciąg liczbowy? Wzór ogólny, rekurencja i monotoniczność

Ułóż z zapałek rząd kwadratów: 4 zapałki, 7, 10, 13… Za każdym razem coś się powtarza, a wzór pozwala przeskoczyć od razu do setnego kwadratu bez układania poprzednich. Tak działa ciąg.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Ciąg liczbowy to funkcja określona na liczbach naturalnych 1, 2, 3, …: każdemu numerowi n przyporządkowuje wyraz an. Wykres ciągu to osobne punkty, a nie linia. Wzór ogólny (np. an = 3n + 1) pozwala obliczyć dowolny wyraz od razu. Wzór rekurencyjny (np. a1 = 4, an+1 = an + 3) mówi, jak z wyrazu zrobić następny. Ciąg jest rosnący, gdy an+1 − an > 0 dla każdego n, a malejący, gdy ta różnica jest zawsze ujemna.

Krok 1 · Zadanie

Kwadraty z zapałek

Z zapałek układasz rząd kwadratów. Jeden kwadrat to 4 zapałki, dwa kwadraty obok siebie — 7 zapałek, trzy — 10. Słupki pokazują liczbę zapałek dla 1, 2, 3, … kwadratów, ale suwak sięga tylko do sześciu.

Ile zapałek potrzeba na rząd 10 kwadratów?

Rozwiązanie

Pierwszy kwadrat: 4 zapałki, każdy następny: +3. Dla n kwadratów: 4 + 3(n − 1) = 3n + 1. Dla n = 10: 31.

Krok 2 · Przekształcenie

Ciąg to funkcja numeru

Ciąg an = (n + 1)/n. Każdy wyraz to osobny punkt nad swoim numerem: między numerami nic nie ma.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

a1 = 2, a4 = 1,25, a10 = 1,1. Ciąg jest malejący i jego wyrazy zbliżają się do 1.

Krok 3 · Model

Dwa sposoby zapisu

Ciąg określony jest wzorem an = n2 − 2n. Oblicz a5 i a10.

Rozwiązanie

a5 = 25 − 10 = 15, a10 = 100 − 20 = 80.

Ciąg określony jest wzorem rekurencyjnym: a1 = 2, an+1 = 2an − 1. Oblicz a4.

Rozwiązanie

a2 = 2 · 2 − 1 = 3, a3 = 2 · 3 − 1 = 5, a4 = 2 · 5 − 1 = 9.

Krok 4 · Badanie modelu

Najmniejszy wyraz i wyrazy równe

Ciąg an = n2 − 8n + 18 — ten sam wzór co parabola, ale tylko w punktach 1, 2, 3, …

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

an = (n − 4)2 + 2, więc najmniejszy wyraz to a4 = 2, a a4−k = a4+k: np. a1 = a7 = 11.

Czy liczba 100 jest wyrazem ciągu an = 3n − 7?

Rozwiązanie

3n − 7 = 100 ⇔ n = 107/3 — to nie jest liczba naturalna, więc 100 nie jest wyrazem ciągu (a35 = 98, a36 = 101).

Krok 5 · Wyjaśnienie

Monotoniczność przez różnicę

Ciąg jest rosnący, gdy każdy wyraz jest większy od poprzedniego: an+1 − an > 0 dla każdego n. Malejący — gdy ta różnica jest zawsze ujemna. Porównanie dwóch wybranych wyrazów nie wystarczy.

Przykład: dla an = n2 − c · n różnica to an+1 − an = (n + 1)2 − c(n + 1) − n2 + cn = 2n + 1 − c. Sprawdź na suwaku, co się dzieje dla różnych c.

Ciąg an = n2 − c · n. Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

an+1 − an = 2n + 1 − c. Najmniejsza różnica jest dla n = 1: 3 − c. Ciąg jest rosnący ⇔ 3 − c > 0 ⇔ c < 3.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Ciąg to funkcja, której argumentami są tylko liczby naturalne 1, 2, 3, …, więc jego wykres to osobne punkty. Żeby sprawdzić, że ciąg jest rosnący, liczę różnicę an+1 − an i pokazuję, że jest dodatnia dla każdego n — nie wystarczy porównać kilku wyrazów.

Krok 6 · Seria zadań

Ciągi w zadaniach

Ile wyrazów ciągu an = 20 − 3n jest dodatnich?

Rozwiązanie

20 − 3n > 0 ⇔ n < 6⅔, więc n ∈ {1, 2, 3, 4, 5, 6} — 6 wyrazów.

Podaj wzór ogólny ciągu 2, 5, 10, 17, 26, …

Rozwiązanie

2 = 1 + 1, 5 = 4 + 1, 10 = 9 + 1, … więc an = n2 + 1.

Ciąg określony jest wzorem an = (−1)n · n. Oblicz a7 + a8.

Rozwiązanie

a7 = −7, a8 = 8, suma 1.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ciąg an = n2 − 5n. Ala: „Jest rosnący, bo a10 = 50 > a1 = −4”. Bob: „Nie jest rosnący, bo a2 < a1”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: a1 = −4, a2 = −6, więc już pierwszy krok jest spadkiem. Różnica an+1 − an = 2n − 4 jest ujemna dla n = 1.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Ciąg (an) jest określony wzorem an = (−1)n · (2n + 1) dla n ≥ 1. Wyraz a5 jest równy

Rozwiązanie

a5 = (−1)5 · 11 = −11. Odpowiedź A.

Ciąg (an) jest określony wzorem an = n2 − 7n + 12 dla n ≥ 1. Liczba ujemnych wyrazów tego ciągu jest równa

Rozwiązanie

(n − 3)(n − 4) < 0 ⇔ 3 < n < 4 — między 3 a 4 nie ma liczby naturalnej. Ciąg nie ma wyrazów ujemnych. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Ciąg określony jest wzorem an = n² − 3n. Oblicz wyraz o numerze 6.

Rozwiązanie

Wyraz: 18.

Który wyraz ciągu an = 5n − 3 jest równy 47?

Rozwiązanie

n = 10.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (11.1) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.