Czym jest ciąg liczbowy? Wzór ogólny, rekurencja i monotoniczność
Ułóż z zapałek rząd kwadratów: 4 zapałki, 7, 10, 13… Za każdym razem coś się powtarza, a wzór pozwala przeskoczyć od razu do setnego kwadratu bez układania poprzednich. Tak działa ciąg.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Ciąg liczbowy to funkcja określona na liczbach naturalnych 1, 2, 3, …: każdemu numerowi n przyporządkowuje wyraz an. Wykres ciągu to osobne punkty, a nie linia. Wzór ogólny (np. an = 3n + 1) pozwala obliczyć dowolny wyraz od razu. Wzór rekurencyjny (np. a1 = 4, an+1 = an + 3) mówi, jak z wyrazu zrobić następny. Ciąg jest rosnący, gdy an+1 − an > 0 dla każdego n, a malejący, gdy ta różnica jest zawsze ujemna.
Krok 1 · Zadanie
Kwadraty z zapałek
Z zapałek układasz rząd kwadratów. Jeden kwadrat to 4 zapałki, dwa kwadraty obok siebie — 7 zapałek, trzy — 10. Słupki pokazują liczbę zapałek dla 1, 2, 3, … kwadratów, ale suwak sięga tylko do sześciu.
Ile zapałek potrzeba na rząd 10 kwadratów?
Rozwiązanie
Pierwszy kwadrat: 4 zapałki, każdy następny: +3. Dla n kwadratów: 4 + 3(n − 1) = 3n + 1. Dla n = 10: 31.
Krok 2 · Przekształcenie
Ciąg to funkcja numeru
Ciąg an = (n + 1)/n. Każdy wyraz to osobny punkt nad swoim numerem: między numerami nic nie ma.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
a1 = 2, a4 = 1,25, a10 = 1,1. Ciąg jest malejący i jego wyrazy zbliżają się do 1.
Krok 3 · Model
Dwa sposoby zapisu
Wzór ogólny an = … pozwala obliczyć wyraz o dowolnym numerze: a100 = 3 · 100 + 1 = 301.
Wzór rekurencyjny: pierwszy wyraz i przepis na następny, np. a1 = 4, an+1 = an + 3. Żeby dojść do a100, trzeba policzyć wszystkie wcześniejsze — chyba że odgadnie się wzór ogólny.
Zapis an+1 to wyraz o numerze n + 1 (następny), a nie an + 1.
Ciąg określony jest wzorem an = n2 − 2n. Oblicz a5 i a10.
Ciąg an = n2 − 8n + 18 — ten sam wzór co parabola, ale tylko w punktach 1, 2, 3, …
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
an = (n − 4)2 + 2, więc najmniejszy wyraz to a4 = 2, a a4−k = a4+k: np. a1 = a7 = 11.
Czy liczba 100 jest wyrazem ciągu an = 3n − 7?
Rozwiązanie
3n − 7 = 100 ⇔ n = 107/3 — to nie jest liczba naturalna, więc 100 nie jest wyrazem ciągu (a35 = 98, a36 = 101).
Krok 5 · Wyjaśnienie
Monotoniczność przez różnicę
Ciąg jest rosnący, gdy każdy wyraz jest większy od poprzedniego: an+1 − an > 0 dla każdego n. Malejący — gdy ta różnica jest zawsze ujemna. Porównanie dwóch wybranych wyrazów nie wystarczy.
Przykład: dla an = n2 − c · n różnica to an+1 − an = (n + 1)2 − c(n + 1) − n2 + cn = 2n + 1 − c. Sprawdź na suwaku, co się dzieje dla różnych c.
Ciąg an = n2 − c · n. Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
an+1 − an = 2n + 1 − c. Najmniejsza różnica jest dla n = 1: 3 − c. Ciąg jest rosnący ⇔ 3 − c > 0 ⇔ c < 3.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Ciąg to funkcja, której argumentami są tylko liczby naturalne 1, 2, 3, …, więc jego wykres to osobne punkty. Żeby sprawdzić, że ciąg jest rosnący, liczę różnicę an+1 − an i pokazuję, że jest dodatnia dla każdego n — nie wystarczy porównać kilku wyrazów.
Krok 6 · Seria zadań
Ciągi w zadaniach
Ile wyrazów ciągu an = 20 − 3n jest dodatnich?
Rozwiązanie
20 − 3n > 0 ⇔ n < 6⅔, więc n ∈ {1, 2, 3, 4, 5, 6} — 6 wyrazów.
Ciąg określony jest wzorem an = (−1)n · n. Oblicz a7 + a8.
Rozwiązanie
a7 = −7, a8 = 8, suma 1.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ciąg an = n2 − 5n. Ala: „Jest rosnący, bo a10 = 50 > a1 = −4”. Bob: „Nie jest rosnący, bo a2 < a1”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: a1 = −4, a2 = −6, więc już pierwszy krok jest spadkiem. Różnica an+1 − an = 2n − 4 jest ujemna dla n = 1.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Ciąg (an) jest określony wzorem an = (−1)n · (2n + 1) dla n ≥ 1. Wyraz a5 jest równy
Rozwiązanie
a5 = (−1)5 · 11 = −11. Odpowiedź A.
Ciąg (an) jest określony wzorem an = n2 − 7n + 12 dla n ≥ 1. Liczba ujemnych wyrazów tego ciągu jest równa
Rozwiązanie
(n − 3)(n − 4) < 0 ⇔ 3 < n < 4 — między 3 a 4 nie ma liczby naturalnej. Ciąg nie ma wyrazów ujemnych. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Ciąg określony jest wzorem an = n² − 3n. Oblicz wyraz o numerze 6.
Rozwiązanie
Wyraz: 18.
Który wyraz ciągu an = 5n − 3 jest równy 47?
Rozwiązanie
n = 10.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: ciąg to funkcja numeru wyrazu. Wzór ogólny daje od razu an, rekurencyjny — kolejny wyraz z poprzedniego. O monotoniczności decyduje znak różnicy an+1 − an dla wszystkich n, a nie porównanie dwóch wybranych wyrazów.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś