Wspólna praca, mieszaniny i ruch — zadania, w których niewiadoma ląduje w mianowniku
Trzy rury, parami, napełniają zbiornik w 84, 28 i 30 minut. W ile minut napełni go każda rura osobno? Banach dawał takie zadania uczniom w 1935 roku. Klucz jest jeden: nie dodaje się czasów, tylko to, ile pracy każdy wykonuje w jednostce czasu.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Wydajność to część pracy na jednostkę czasu: kto robi coś w t godzin, robi 1/t pracy na godzinę. Wydajności się dodają, czasy — nie: rury o czasach 6 h i 3 h razem mają wydajność 1/6 + 1/3 = 1/2 zbiornika na godzinę, więc napełniają go w 2 h. W mieszaninach dodaje się ilości substancji (stężenie · masa), w ruchu — drogi; czas to droga/prędkość. Tak powstają równania z niewiadomą w mianowniku: mnożysz przez wspólny mianownik, pamiętając, że nie może być zerem, a na koniec sprawdzasz sens wyniku.
Krok 1 · Zadanie
Zapomogi
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pewna instytucja rozdzieliła 1800 zł po równo między potrzebujących. W następnym roku potrzebujących było o połowę więcej, więc każdy dostał o 20 zł mniej. Ilu potrzebujących otrzymało pieniądze w pierwszym roku?
Rozwiązanie
1800/n − 1800/(1,5n) = 20 ⇔ 1800/n − 1200/n = 20 ⇔ 600/n = 20 ⇔ n = 30. Pierwszy rok: 30 osób po 60 zł; drugi: 45 osób po 40 zł.
Krok 2 · Model
Gdzie przecinają się krzywe
Pierwsza krzywa to kwota na osobę w pierwszym roku, 1800/n. Druga to kwota w drugim roku powiększona o 20 zł, 1800/(1,5n) + 20. Rozwiązanie zadania to liczba n, przy której obie są równe.
Suwak ustawia liczbę osób n.
Podsumowanie
Przy n = 30 kwota 1800/30 = 60 zł równa się 1800/45 + 20 = 60 zł.
Krok 3 · Badanie modelu
Dwie rury razem
Rura A napełnia zbiornik w 6 godzin, rura B w 3 godziny. W ciągu godziny A napełnia 1/6 zbiornika, B — 1/3. Wykres pokazuje, jaka część zbiornika jest pełna po x godzinach pracy obu rur, a pozioma linia — cały zbiornik.
Suwak ustawia czas x w godzinach.
Podsumowanie
Razem: 1/6 + 1/3 = 1/2 zbiornika na godzinę, czyli cały zbiornik w 2 h. Wspólny czas t spełnia 1/t = 1/6 + 1/3.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Co się dodaje, a co nie
Wspólna praca. Kto wykonuje pracę w t godzin, ma wydajność 1/t pracy na godzinę. Wydajności się dodają: 1/T = 1/t₁ + 1/t₂. Czasów nie dodaje się ani nie uśrednia.
Mieszaniny. Ilość substancji = stężenie · masa (albo gęstość · objętość). Przy mieszaniu i rozcieńczaniu dodają się masy i ilości substancji, a nie stężenia.
Ruch. Droga = prędkość · czas, więc czas = droga/prędkość. Gdy porównujesz czasy, niewiadoma prędkość trafia do mianownika.
Rozwiązywanie. Mnożysz obie strony przez wspólny mianownik — zakładając, że nie jest zerem — i rozwiązujesz równanie liniowe albo kwadratowe (lekcja 9.6, lekcja 9.5). Na koniec sprawdzasz wynik w treści: liczba osób naturalna, czas dodatni.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Obie rury pracują jednocześnie, więc razem muszą być szybsze niż szybsza z nich — krócej niż 3 h. Średnia 4,5 h byłaby dłużej niż sama rura B. Dodają się nie czasy, tylko to, ile każda napełnia w godzinę: 1/6 + 1/3 = 1/2 zbiornika, więc razem 2 h.
Krok 5 · Seria zadań
Zadania Banacha
Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku — niektóre z nowymi realiami.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Do zbiornika prowadzą trzy rury. Gdy woda płynie pierwszą i drugą rurą, zbiornik napełnia się w 84 minuty; drugą i trzecią — w 28 minut; pierwszą i trzecią — w 30 minut. W jakim czasie napełni zbiornik każda rura osobno?
Rozwiązanie
Dodając równania: 2(a + b + c) = 5/420 + 15/420 + 14/420 = 34/420, więc a + b + c = 17/420. Stąd c = 17/420 − 1/84 = 12/420 = 1/35, a = 17/420 − 1/28 = 2/420 = 1/210, b = 17/420 − 1/30 = 3/420 = 1/140. Czasy: 210, 140 i 35 minut.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Nieuczciwy sprzedawca dolał wody do 5 l mleka. Litr mleka ważył 1,04 kg, litr wody waży 1 kg, a litr rozcieńczonego mleka waży 1,02 kg. Ile litrów wody dolano?
Rozwiązanie
5,2 + x = 5,1 + 1,02x ⇔ 0,1 = 0,02x ⇔ x = 5. Dolano 5 l wody — tyle, ile było mleka.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Ile kilogramów wody trzeba odparować z 66 kg syropu cukrowego o stężeniu 48%, żeby otrzymać syrop o stężeniu 64%?
Rozwiązanie
Cukier: 31,68 kg. 31,68 = 0,64(66 − x) ⇔ 66 − x = 49,5 ⇔ x = 16,5 kg. W podręczniku Banacha to samo zadanie dotyczyło destylacji alkoholu.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pierwszy pociąg przejeżdża drogę AB w czasie o 2 godziny krótszym niż drugi. Gdy jadą w tym samym kierunku, odległość między nimi rośnie o 30 km na godzinę, a gdy jadą naprzeciw siebie — zmienia się o 150 km na godzinę. Jak długa jest droga AB?
Rozwiązanie
v₁ + v₂ = 150 i v₁ − v₂ = 30, więc v₁ = 90 km/h, v₂ = 60 km/h. d/60 − d/90 = 2 ⇔ d/180 = 2 ⇔ d = 360 km. Czasy: 4 h i 6 h.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Suma dwóch liczb podzielona przez ich różnicę daje 3, a suma ich odwrotności wynosi 0,5. Co to za liczby?
Rozwiązanie
x + y = 3x − 3y ⇔ x = 2y. Wtedy 1/(2y) + 1/y = 3/(2y) = 1/2 ⇔ y = 3, x = 6. Sprawdzenie: 9 : 3 = 3, 1/6 + 1/3 = 1/2.
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Rura A napełnia zbiornik w 6 h, rura B w 3 h. Ala: „Razem napełnią go w 4,5 h — to średnia”. Bob: „Razem w 2 h”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: 1/6 + 1/3 = 1/2, więc 2 h. Wynik Ali jest dłuższy niż czas samej rury B — to niemożliwe.
Krok 7 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie otwarte (na egzaminie 2–3 pkt za pełne rozwiązanie).
Pierwszy pracownik wykonuje zadanie w 4 godziny, a drugi w 12 godzin. Pracując razem, wykonają je w
Rozwiązanie
1/4 + 1/12 = 4/12 = 1/3 zadania na godzinę, więc razem 3 godziny. Odpowiedź A.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Księgarnia sprzedała 600 egzemplarzy książki po 30 zł, a resztę nakładu po 20 zł. Średnia cena sprzedanego egzemplarza wyniosła 27,50 zł. Jaki był nakład książki?
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pociąg osobowy przejeżdża w pewnym czasie 200 km, a pośpieszny w tym samym czasie 320 km. Pociąg towarowy przejeżdża 270 km w czasie o 5 godzin dłuższym. Prędkość pośpiesznego jest równa sumie prędkości osobowego i towarowego. Oblicz prędkości pociągów.
Rozwiązanie
Towarowy: 320/t − 200/t = 120/t. Jego czas: 270 : (120/t) = 2,25t = t + 5, więc t = 4 h. Prędkości: 200 : 4 = 50, 320 : 4 = 80, 120 : 4 = 30 km/h. Towarowy jedzie 270 : 30 = 9 h = 4 + 5 h.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Rura A napełnia zbiornik w 6 h, rura B w 3 h. W ile godzin napełnią go razem?
Rozwiązanie
Razem: 2 h.
Ile kilogramów wody trzeba dolać do 10 kg roztworu o stężeniu 20%, żeby otrzymać roztwór o stężeniu 10%?
Rozwiązanie
Trzeba dolać 10 kg wody.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: dodaje się wydajności (1/t), ilości substancji i drogi, a nie czasy i nie stężenia. Równanie z niewiadomą w mianowniku mnoży się przez wspólny mianownik — różny od zera — a wynik sprawdza w treści zadania.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.15) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś