Równania o zmiennych rozdzielonych — ćwiczenia 3 z Matematyki 3, WAT
Matematyka 3 · WAT⏱ 39 min
Tutorial do ćwiczeń 3 z Matematyki 3 na WAT: równania różniczkowe o zmiennych rozdzielonych i równania, które łatwo do nich sprowadzić. Po jednym reprezentatywnym przykładzie z każdego typu zadania z listy.
W tym nagraniu
Rozdzielanie zmiennych – „nielegalne” przekształcenia, które działają
Ciągłość rozwiązania i znak pod modułem
Równania jednorodne (y′ = f(y/x)) i podstawienie u = y/x
Tutorial do ćwiczeń 3 z Matematyki 3 na WAT: równania różniczkowe o zmiennych rozdzielonych, y′ = f(x)·g(y), i równania, które łatwo do nich sprowadzić. Z każdego typu zadania z listy jest jeden reprezentatywny przykład, także z warunkiem początkowym.
Rozdzielanie zmiennych wygląda jak „nielegalne” mnożenie przez dx: dy/g(y) = f(x) dx, a potem całkowanie obu stron. Nagranie pokazuje, dlaczego ten zapis prowadzi do poprawnego wyniku i na co uważać po drodze — na ciągłość rozwiązania i na znak pod modułem, który pojawia się przy całkowaniu 1/y i daje ln|y|.
Druga część to równania jednorodne, czyli postaci y′ = f(y/x). Podstawienie u = y/x (y = u·x, y′ = u + x·u′) zamienia je w równanie o zmiennych rozdzielonych względem u. W zagadnieniach początkowych stałą C wyznacza się na końcu z warunku y(x₀) = y₀.
Rozdziały
Kliknij czas, żeby przewinąć nagranie do wybranego fragmentu.
Równanie o zmiennych rozdzielonych
Równanie o zmiennych rozdzielonych z warunkiem początkowym
Transkrypt został wygenerowany automatycznie na podstawie napisów YouTube, więc może zawierać błędy w zapisie wzorów, nazwisk i terminów. Kliknij znacznik czasu, aby przewinąć wideo do danego fragmentu. (3256 słów)
Mamy za zadanie nauczyć się robienia zadań. Konkretnie rozwiązywanie równań różniczkowych. Sylabus przewidział na to trzy bloki i tu zrobimy instrukcję do robienia zadań z pierwszego bloku, czyli równań o zmiennych rozdzielonych i i takich, które się do nich sprowadzają w łatwy sposób. ten cały PDF jest na jest na Teamsie i i zrobimy z każdego zadania po jednym reprezentatywnym przykładzie.
Najprostsze co możemy spotkać to jest równanie takiej postaci, że tu mamy pochodno y po xie, a tu mamy iloczyn jakiejś funkcji od y z jakąś funkcją x. Jak te zmienne są rozdzielone w tym iloczynie, to się nazywa równanie o zmiennych rozdzielonych. Uwaga filozoficznotacyjna jest taka, że my to piszemy jak fizycy, to znaczy myślimy o tym. Piszemy tak jakby x i y to były jakieś dwie równoprawne wielkości fizyczne, które się jakoś tam zmieniają i można różniczkować jedną po drugiej.
Z matematycznego punktu widzenia to jest tak, że jest jakaś funkcja, która z x robi y. Żeby nie mnożyć literek, to oznaczamy ją tą samą literką, co zmienną y. No więc tak, szukamy jakiejś funkcji y od x i tu jest pochodna tej funkcji w punkcie x. I jakbyśmy byli pedantyczni, to byśmy pisali, że że to jest od x i to jest od x. Natomiast ten argument można zostawić w domyśle i i mniej się namęczyć przy pisaniu. Więc zaczynamy od przekształceń, które tak a priori są nielegalne, bo na matematyce 2 nam mówili, że to nie jest ułamek, ale na wykładzie udowodniliśmy, że one wyjątkowo prowadzą deterministycznie do do prawdziwych wyników.
Czyli wyobrażamy sobie, że to jest ułamek i porządkujemy wyrazy. Wrzucamy y na jedną stronę i x na drugą. Taki napis generalnie jeszcze nie ma sensu. Kiedyś tam się być może dowiemy, że to się nazywa forma różniczkowa i i na tym można liczyć i to jeszcze nie ma sensu, ale teraz teraz już ma. No i dostaliśmy równość takich dwóch dwóch typów danych, to znaczy dwóch danych typu funkcja z dokładnością do dodania stałej.
Po lewej stronie mamy logaryt naturalny z modułu y plus jakaś stała, a po prawej stronie mamy logaryt naturalny z sinusa plus jakaś stała. Ogólnie całka nieoznaczona to jest zawsze postaci funkcja plus stała, czyli ona jest funkcją określoną z dokładnością dodawania stały. Tak. Tak jak na przykład potencjał pola elektrycznego. On sam z siebie nie ma sensu fizycznego. Sens ma różnicę potencjałów. Tak. A sam potencjał jest określony z dokładnością do globalnego przesunięcia ustawy. Tak. I dlatego zamiast pisać dwie stały, możemy pisać jedną.
To powiedzmy, że to jest równe to plus c. do jakiegoś c. Tak. Z algebraicznego punktu widzenia możemy o tym myśleć tak, że że możemy przenieść C1 tu i tu jest C2- C1 i C2- C1 potraktować jako jedną stałą. A filozoficznie chodzi o to, że że prawa i lewa strona mają sens z dokładnością do dodania stałej. No i i z tego wyznaczamy Y. Jak weźmiemy stronami funkcję wykładniczą, to wychodzi takie coś.
No i teraz jest ciąg przekształceń, który się będzie pojawiał często. No bo tu mamy e do logarytmu z czegoś, czyli po prostu to coś razy e do c. Tu jest po prostu moduł sinusa x. Każdy końta nazywa się płotka i każda stała nazywa się c. Czyli moduł y to jest jakaś stała razy moduł sinusa X, czyli Y. jest równy plus minus stało razy sinus x. No i generalnie umowa jest taka, że to wszystko się dzieje lokalnie.
Także jak dostajemy takie rówanie, to to my się nad nim zastanawiamy w jakimś Xie i w jego otoczeniu. I wtedy, żeby zachować ciągłość tej tego rozwiązania, a to tu ten znak musi być lokalnie stały. On nie może tak wściekle alternować między jedynką a minus1, bo by nam wyszła nieciągła funkcja y, a y w ogóle musi być różniczkowalny. Czyli to to jest też jakaś stała, więc to traktujemy jako nową stałą, więc to po prostu jest tak.
Jak kto nie wierzy, może wstawić. I to nie jest tajemnica, że jak pomnożę sinus przez cotangens, to mi wychodzi cosinus i nie przez przypadek to jest to samo co pochodna sinusa. No. No i wyszło nam takie coś. wyszła nam rodzina w zależności funkcyjnych zależna od c dokładniejszej odpowiedzi nie dostaniemy to jest równanie różniczkowe bez warunku początkowego traktujące o o funkcj o wartościach skalarnych to jego rozwiązanie będzie miało jeden stopień swobody i ten stopień swobody właśnie widać w tym To teraz weźmy jakieś równanie z warunkiem początkowe.
Na przykład to pochodna y po xie miałaby być y + y sścian przez x, ale do tego jeszcze chcemy, żeby y od 2 był równy 1. to możemy rozwiązywać dokładnie taką samą procedurą, tylko że w którymś punkcie trzeba będzie dobrać C tak, żeby był spełniony ten warunek. Tak, tu też mamy iloczyn od funkcji od y i od x. Jak zrobimy porządek, to to będzie wyglądało tak. Dopiszemy całkę.
No i teraz to to nie jest tajemnica, to jest logarytm. Natomiast tu będziemy musieli policjzyć całkę. To się rozkłada. Taki ułamek się rozkłada na ułamki proste. Nie trudno zgadnąć, że wyjdzie takie coś. Jakby to były gorsze liczby, na przykład to był jakiś okropny mianownik, to okropny licznik, to byśmy musieli napisać, że tu jest niewiadomy współczynnik, tu jest niewiadomy współczynnik razy y plus niewiadomy współczynnik i rozwiązywać układ równań.
Natomiast tutaj widać gołym okiem, że jak musimy mieć coś przez y i coś przez y kw, tu ma nam wyjść coś z rzędu y san, to chcielibyśmy, żeby to była różnica i żeby były dobrze zbalansowane, więc to musi być coś rzędu y i to coś rzędu 1. No i okazuje się, że jak się tak zgadnie, to akurat trafia we właściwy wynik. całka z 1 przez y to umiemy tę całkę też umiemy, no bo to jest 1/2 całki z 2y pr 1 + y k i to jest ten sam motyw, co był kiedy pisaliśmy całkę z kotangensa.
Tutaj albo to znaliśmy na pamięć, albo kotangensa napisaliśmy jako pochodną sinusa przez sinus. Tak. I skorzystaliśmy z ogłón prawa natury, że że całka z z fogarytm z modułu f. Tak. to tutaj tak samo 2y jest pochodną 1 + y², więc wyjdzie nam to - 1/2 logarytmów.
Jak tak piszemy równości, to możemy dopisać plus C, ale [parsknięcie] tak czy tak ten od tego ma się różnić o stało. Czyli dostajemy takie coś, że to + c miałoby być równe logarytm naturalny y - 1/2 logaryt 1 + y². To jedna szkoła jest taka, żeby teraz już wyznaczyć odpowiednie c. Druga jest taka, żeby doliczyć do rozwiązania ogólnego i potem wstawić na końcu.
Tu nam nic nic nie szkodzi doliczyć najpierw do rozwiązania ogólnego. No bo jak ja pomnożę to przez 2, to tu dostanę logarytm modułu x do kwadratu. Czyli mogę opuścić moduł plus 2c, ale każdy koń gra nazywa się płotka, każda nazywa się c. Tu jest logarytm y kw- logarytm z 1 + y k, czyli logarytm z y² przez 1 + y². Ty już tam mieć ręce i nogi. Jak teraz weźmiemy stronami funkcję wykładniczą, to tu mamy e do logarytmu z x kw raz e do c jest równe czemuś takiemu.
To jest po prostu x kw. To jest po prostu stała. Czyli na przykład tu weźmiemy odwrotność. tu będziemy mieć 1/ c, czyli c x x do-2 jest równe 1 + y² przez y², czyli to plus 1, czyli y kW jest równe to - 1. I jeszcze odwrotność, czyli y jest równy plus minus pierwiastek. Tak, tu jeszcze dla estetyki możemy rozszerzyć to przez x.
Tu dostaniemy x, tu dostaniemy c x² - x². I takie jest ogólne rozwiązanie. Jak już mamy to ogólne rozwiązanie i teraz jeszcze chcemy zinkorporować ten warunek y od 2 rów 1, to wstawiamy tuże to, że y 2 = 1. To znaczy dokładnie tyle, że dla x = 2 y jest równy 1. Czyli to wstawiamy tu dostajemy 1 równe nieznany znak 2 przez pierwiastek z c min c- 4.
Tu jest dodatnie. Tu jest dodatnie, więc to musi być plus. Tak, tu ma wyjść jeden, czyli to ma być dwa, czyli pod pierwiastkiem ma być 4, czyli c ma być równe 8. I ostatecznie możemy triumfalnie napisać, że y jest równe x/ pier 8- x². Warto też zauważyć taki pattern. któryś tutaj powtarzał, że zobaczcie, że mieliśmy często takie napisy, że czyś logarytm plus c jest równy logarytmu kogoś innego.
No i to warto warto mieć na uwadze, że takie rzeczy można robić w pamięci. To, że logarytm logarytm pandy minus logarytm z whiskiego jest jest stałą, to jest równoważne z tym, że panda podzielona przez whisky jest stał. Jak jeszcze się przejmujemy znakiem i tu mamy moduły, no to znaczy, że tu jest moduł, czyli to jest plus minus ta stała i jeśli się nie zdarzy nic strasznego takie takiego jak nieciągłość, to ten znak jest stały i plus minus stałe to też stałe.
Dla niewtajemniczonej publiczności. To jest panda i to jest whisky. Jeszcze chciałbym zauważyć, że tu w tej ogólnej postaci rozwiązania to widzimy takie zjawisko, o którym było coś macne rękami na wykładzie. To znaczy każde rozwiązanie tego równania, ono jest określone dookła warunku początkowego, jest na jakimś przedziale. Każdy warunek początkowy nam wyprodukuje jakieś C, ale jak już mamy to ustalone C, to ma sens tylko dla Xów, które mają moduł mniejszy niż pierwiastek z C.
Potem ono wybucha do nieskończoności. Za tym punktem, w którym ona wybucha do nieskończoności. To można może być dalej rozwiązanie z innym C. Natomiast nie da się zrobić takiego jednego globalnego, gdzie x sobie żyje od zera do nieskończoności. Tu się dało, tu się nie da. to równanie jednorodne. Więc ogólnie jednorodność to jest taki buzword, który oznacza nieczułość na skarowanie.
Ewentualnie to, że coś się dobrze zachowuje ze skarowaniem. Tak. U nas to będzie tak, że takie równanie, że tu jest coś od xy i je nazwiemy jednorodnym. Jeśli ono jest spełnione wtedy tylko wtedy, kiedy jest spełnione dla zmiennych 17x i 17, dla każdego 17. Właśnie to pokazuje, że czasem lepiej patrzeć na lepiej myśleć w terminach dwóch wielkości fizycznych. Jakbyśmy o y myśleli jako funkcji xa, to skalowanie to jest jakaś taka dziwna operacja.
To jest złożenie dylatacji w argumencie i i odwrotnej dylatacji w wartości. Jak mamy dwie wielkości fizyczne, to możemy pomyśleć o dwóch nowych wielkościach fizycznych. Tym przeskalowanym przez jakiś czynnik skali i tym przeskalowanym przez jakiś czynnik skali, to wtedy generalnie pochodna tego czegoś po tym czymś to prawie tak jakbyśmy skracali ułamki. To to jest dy dx. Jak ten napis ma być nieczuły na skalowanie, to ta funkcja ma być nieczuła na skalowanie.
A generalnie jest jeden rodzaj funkcji, które są nieczułe na skalowanie i to są takie, które zależą od stosunku y do x. Więc równaniem jednorodnym będziemy nazywać takie coś. No i to zazwyczaj już nie jest w zmiennych rozdzielonych. Czasem jak w jest mnożeniem przez liczbę, to jest albo jak w jest potęgą to też jest, ale to jest przypadek. Tak ogólnie to się nie należy tego spodziewać. Tak więc metoda walki jest taka jak tam było opisane, to znaczy wprowadzić nową zmienną równożnie nową funkcję.
Tak to domyście sobie funkcje od x. Tak. Czyli innymi słowy y jest równe z ra x. Czyli jeszcze innymi słowy, jak zróżniczkuję y po xie, tak jak różniczkował od tego po xie pomnożył przez x plus jak zostawił tego i zróżniczkował xa po xie, z czego mi wyjdzie 1. Czyli to całe równanie daje się przemianować na równanie wyrażane w terminach tej tej nowej funkcji i potem po prostu się wróci do starej do starych literek na sam koniec.
Co tutaj weźmiemy? O to równanie jest niezwykle zabawne, bo to jest to, które nam się wzięło z ym z geometrycznego warunku, który miał określać rodzinę parabol, których ognisko jest w 00er. To zrobimy. Jak to zrobimy? To równanie się wzięło z takiego rozmówania. Mam układ współrzędnych. Ja szukam takich krzywych, tak sugestywnie narysowanych jak parabolę, że jak ja wypuszczę promień ze środka i on mi się odbije tutaj zgodnie z zasadą kąt podpadania rów kątowi odbicia, to promień wyjdzie pionowy.
Albo równoważnie jak z kosmosu przyleciał przyleciała wiązka pionowych promieni, to one wszystkie trafią w w jeden punkt. No i jak się takie coś liczy? Mówi się, że niech ta krzywa to będzie jak zwykle a y równa się powiedzmy fx, żeby nam się nie myliły f z yami. Tu jest styczna. Tak, tu jest styczna w jakimś konkretnym punkcie, więc ona ma takie nachylenie jak każe pochodna.
W jakimś konkretnym punkcie x y to tu mam jakiś kąt alfa. No i tangens alfa jest równy f prim od x. Tu kąt beta to jest po prostu kąt między osią xów i prostą przez 0 i punkt x, czyli tangens beta jest równy y przez x.
Czy ja teraz chcę powiedzieć, że ten kąt ma być równy temu. No i to jest taki takie coś na chłopski rozum. Tutaj zrobić poziomą prostą. Tu dajemy alfa. I teny kąt to jest 90 stopni minus alfa po polsku pi przez 2. Ten cjanowy kąt to jest kąt w trójkącie takim, że kąt zewnętrzny jest alfa. Tu jest alfa, tu jest pi minus alfa. To żeby dopełnić beta plus pi- alfa do pięć alfa minus beta.
Czyli tak naprawdę nasze równanie brzmi pi/ 2- alfa = alfa - beta. Czyli nasze równanie brzmi: tangens pi/ 2 - alfa jest równy tangens alfa - beta, czyli kotangens, czyli w sumie 1 przez tangens alf ma być równy wzór na tangens różnicy. No i tu się już podstawia jak m Dobra napisaliśmy F prim.
No możemy to pisać w terminach F prim. Możemy pisać w terminach y prim to nie ma dużego znaczenia. A w sumie nawet możemy zostawić tę starą notację z ykami, tak? Nasz tangens alfa jest 1/ y prim. Tu jest y prim- y przez x. podzielone przez 1 plus y prim x y/ x, tak? Czyli dokładnie to, co jest napisane tu.
No i tu już nawet widać, że to jest równanie, w którym występuje pochodna Y domyślnie po xie i y przez x i nic więcej. Tak, to możemy temu równaniu tak od razu podstawić tę nową zmienną. Tak, możemy od razu powiedzieć, że [parsknięcie] z jest równy y przez x. No i czyli y jest równe xz, czyli pochodna y jest równa z + xz prim. Czyli tu będziemy mieć z + xz prim równe y prim, czyli z + xz prim- z, bo to jest z przez 1 + z x y prim.
No i coś nam z tego wyjdzie. Wyjdzie nam 1 + z kw + xz prim ma być równe xz prim x z + xz prim. No i wcześniej to byśmy mieli równanie kwadratowe od y prima. Proste, ale wciąż kwadratowy. Tutaj wyjątkowo szczęśliwie nam się skraca. Zz X skraca się z zz X, czyli wychodzi nam 1 + z² równe równe co?
Równe x kw z prim kwadrat. To do tego jeszcze chcielibyśmy się przekonać, jakiego znaku jest z prim. Tak, bo to nie jest tak samo z siebie oczywiste. Natomiast po czym się przekonujemy, że z pr będzie dodatnie przy dodatnich xów, bo dla ujemnych to będzie przez symetrię. O dlatego, że żeby obrazek działał, to alfa jest większe od beta, to jest większe od zera.
Więc my chcemy, żeby z prim, tak? Albo xz primoważnie, czyli y prim- z, żeby to było dodatnie. A jak to są kąty? ostre to tangens jest rosnący. To, że alfa jest większe od beta, tłumaczy się na to, że tangens alfa jest większy od tangensa beta, czyli to jest większe od tego, czyli y prim jest większe od z0.
A z tego równania y prim- jest równy XZ prim. więc dla xów większych od zera to z prim jest dodatnie. Czyli tu możemy z czystym sumieniem dla xów większych od z0 napisać, że pierwiastek 1 + z kwz. Tak, czyli w naszej starej notacji dz/ dx jest równe tak jest równe pierwiastek z 1 + z kw.
Czyli jak teraz zrobimy porządek to to wygląda tak i to ma być równe dx pr x. temu dopisujemy całkę i tu to polecam pamiętać, że to jest funkcja odwrotna do sinusa hiperbolicznego z to często bardzo przyspiesza rachunki i to ma być równe logaryt naturalny modułu x + c. Nawet nie modułu, bo x miał być dodat ujemnych xów wyjdzie symetrycznie, czyli z ma być równy sinus hiperboliczny logarytmu x + c.
Wygląda to strasznie, ale tak naprawdę straszne nie jest, bo sinus hiperboliczny to jest e do do kogoś minus e do minus tego kogoś. Tu mamy e do logarytmus x r x razy płotka minus e do minus logarytmus x razy 1 przez płotka, czyli 1/2 x r x płotka min 1/ x r x 1 przez płotkę to był z czyli ostatecznie triumfalnie piszemy że y jest równe x z, czyli x 1/2 cx - 1/ cx, czyli c/ 2x k - 1/ 2c.
No i jako odpowiedź nam weszła rodzina parabol, tak? i to dość konkretnych, takich, które mają jakąś konkretną zależność między między y interceptem i współczynikiem kierunkowym. No i tak to bywa, bo my na nich forsowaliśmy, że ich ognisko ma być konkretnie w zerze. Czyli jak zrobimy przesunięcie, to nam wychodzi, że yyy jak wszystko przesuniemy do góry 1/ 2C, to nam wychodzi, że ognisko paraboli c/ 2x² jest w punkcie 01/ 2c.
I tego się należy w sumie spodziewać. Jak C jest mniejsze, to ognisko jest dużo dalej, bo jak mam mniejsze C i mam parabolę Cx² do małego C, to ona jest taka płaściutka i punkt, który zbiera pionowe promienie, które się odbijają jakoś tak, musi być tam gdzieś daleko. To zrobimy jeszcze na porządku jakieś równanie jednorodne z z warunkiem początkowym. Na przykład to ostatnie to ewidentnie jest jednorodne albo widzimy to w ten sposób, że tu jest stopnia 2 i tu jest j stopnia 2, ale po prostu bezpośrednio piszemy, że tu jest x/ y + y/ x. Czyli jak wprowadzimy nasze ulubione oznaczenie, że z to jest y/ x, to tu dokładnie tak jak wcześniej pamiętamy dz dx to jest
Z + x z prim, czyli tu mamy z plus x dz przez dx. To jest 1 przez z, a to jest po prostu z. No i świetnie. Zy się skracają. Zostaje nam x dz/ dx = 1/ z. Jak temu zrobimy porządek, to dostajemy z dzć. Całka całka. Tu mamy napisane z kw/ 2. Tu mamy napisany logarytm z modułu x + c.
Czyli ostatecznie z to powinny być dwa logarytmy z modułu x + 2c, czyli c i jeszcze pierwiastek i jeszcze plus minus. Czyli wychodzi nam takie coś. Jeszcze możemy zauważyć, że ten moduł to trochę traci traci znaczenie. Można to sobie napisać tak, jak ktoś woli. Czyli y to jest plus minus x razy ten cały pierwiastek.
Myślę, że wolę tak. I teraz jak chcemy się dostosować do warunku początkowego, że w jedynce ma być -2, tak to jest powiedzenie, że -2 to jest nasze plus minus. Tu jest 1 pierwiastek z 2 logarytmy z modułu 1 plus c, czyli to jest po prostu plus minus pierwiastek. Czyli ten plus minus musi być minusem, bo 2 jest dodatnie, -2 jest ujemne. Pierwiastek z C jest dodatni, więc to musi być minus. Jak? A przy okazji pierwiastek z C musi być równy 2, czyli C jest równe 4.
No i możemy ostatecznie triumfalnie napisać, że y jest równy min x pierwiastków 2 logaryt z x + 4. I z tych zadań to tyle.