Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.13

Lekcja 9.13 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Równania z literami — jak wyznaczyć wielkość ze wzoru i kiedy wolno dzielić

Banach zadawał uczniom zadania, w których zamiast liczb stały litery: „na łące są owce i gęsi, mają a głów i b nóg”. Rozwiązanie takiego zadania to wzór, który działa dla wszystkich danych naraz — trzeba tylko pilnować, czy nie dzieli się przez zero i czy wynik ma sens.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Równanie z literami rozwiązuje się jak zwykłe, traktując litery jak liczby dane. Uwaga na dzielenie: ax = b ma jedno rozwiązanie x = b/a, gdy a ≠ 0; gdy a = 0 i b ≠ 0 — żadnego (równanie sprzeczne); gdy a = b = 0 — każda liczba je spełnia (tożsamość). Wyznaczanie wielkości ze wzoru to to samo: z P = (a + b)h/2 wynika h = 2P/(a + b). Na koniec sprawdź sens: ujemny czas czy ułamek owcy mówi coś o danych.

Krok 1 · Zadanie

Owce i gęsi

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Na łące pasą się owce i gęsi. Razem mają 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec, a ile gęsi?

Rozwiązanie

4x + 2(35 − x) = 94 ⇔ 2x = 24 ⇔ x = 12. Owiec 12, gęsi 35 − 12 = 23. Sprawdzenie: 48 + 46 = 94.

Krok 2 · Model

Ogólnie: a głów i b nóg

Banach zadał to samo z literami: a głów i b nóg. Ten sam rachunek daje 4x + 2(a − x) = b, czyli owiec x = (b − 2a)/2, a gęsi a − x = (4a − b)/2. Suwaki ustawiają a i b, paski pokazują wynik ze wzorów.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Owce (b − 2a)/2, gęsi (4a − b)/2. Obie liczby muszą być naturalne: b parzyste i 2a ≤ b ≤ 4a. Np. a = 35, b = 94: 12 owiec, 23 gęsi.

Krok 3 · Badanie modelu

Kiedy wolno dzielić?

Równanie ax = b rozwiązujemy, dzieląc obie strony przez a: x = b/a. Ale co, jeśli a = 0?

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 5?

Rozwiązanie

0 · x = 0 ≠ 5 dla każdego x — równanie nie ma rozwiązań. Takie równanie nazywamy sprzecznym.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 0?

Rozwiązanie

0 · x = 0 dla każdego x. Równanie spełnia każda liczba — to równanie tożsamościowe (tożsamość).

Krok 4 · Wyjaśnienie

Równanie z literami krok po kroku

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Dzieląc przez a, zakładam, że a ≠ 0 — wtedy rzeczywiście x = 3. Dla a = 0 równanie ma postać 0 · x = 0 i spełnia je każda liczba (tożsamość). Pełna odpowiedź: dla a ≠ 0 jedno rozwiązanie x = 3, dla a = 0 każda liczba.

Krok 5 · Seria zadań

Zadania Banacha z literami

Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku: najpierw wzór, potem liczby.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwóch piechurów idzie tą samą drogą w tym samym kierunku: pierwszy z prędkością a km/h, drugi b km/h. Na początku drugi jest s km przed pierwszym. Po ilu godzinach pierwszy dogoni drugiego? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,5, b = 4, s = 2.

Rozwiązanie

at = bt + s ⇔ (a − b)t = s ⇔ t = s/(a − b) dla a ≠ b. Dla a = 4,5, b = 4, s = 2: t = 2/0,5 = 4 h. Gdy a = b, równanie jest sprzeczne (s ≠ 0) — piechurzy idą równo i odległość się nie zmienia; gdy a < b, t wychodzi ujemne — pierwszy nigdy nie dogoni drugiego.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Kupiec sprzedaje 1 kg towaru za a zł i zarabia przy tym p% ceny, którą sam zapłacił. Ile zapłacił za 1 kg? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,28, p = 7.

Rozwiązanie

x + px/100 = a ⇔ x(100 + p) = 100a ⇔ x = 100a/(100 + p). Dla a = 4,28, p = 7: x = 428/107 = 4 zł.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Trzej bracia mają dziś a, b i c lat. Po ilu latach najstarszy będzie miał tyle lat, co dwaj pozostali razem? Ze wzoru x = a − b − c dla a = 18, b = 14, c = 9 wychodzi x = −5. Co to znaczy?

Rozwiązanie

a + x = (b + x) + (c + x) ⇔ x = a − b − c. Dla 18, 14, 9: x = −5, czyli 5 lat temu: 13 = 9 + 4. Banach pytał właśnie o to: jakie znaczenie ma wynik ujemny.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pole trapezu to P = (a + b)h/2. Wyznacz z tego wzoru wysokość h.

Rozwiązanie

P = (a + b)h/2 ⇔ 2P = (a + b)h ⇔ h = 2P/(a + b).

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Równanie ax = 3a. Ala: „x = 3”. Bob: „Dla a ≠ 0 x = 3, a dla a = 0 każda liczba jest rozwiązaniem”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. a ≠ 0: x = 3. a = 0: 0 · x = 0 — tożsamość.

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadania zamknięte (po 1 pkt).

Ze wzoru v = v₀ + at, gdzie a ≠ 0, wyznaczono t. Otrzymano

Rozwiązanie

v = v₀ + at ⇔ at = v − v₀ ⇔ t = (v − v₀)/a. Odpowiedź A.

Równanie (m − 2)x = m − 2 z niewiadomą x ma nieskończenie wiele rozwiązań dla

Rozwiązanie

Dla m = 2: 0 · x = 0 — tożsamość, każda liczba jest rozwiązaniem. Dla m ≠ 2: x = 1. Odpowiedź A.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi danymi. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Owce i gęsi mają razem 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec?

Rozwiązanie

Owiec (94 − 2 · 35)/2 = 12.

Rozwiąż równanie ax + b = c względem x (zakładamy, że dzielisz przez wyrażenie różne od zera).

Rozwiązanie

x = (c − b)/a.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.13) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.13) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.