Równania z literami — jak wyznaczyć wielkość ze wzoru i kiedy wolno dzielić
Banach zadawał uczniom zadania, w których zamiast liczb stały litery: „na łące są owce i gęsi, mają a głów i b nóg”. Rozwiązanie takiego zadania to wzór, który działa dla wszystkich danych naraz — trzeba tylko pilnować, czy nie dzieli się przez zero i czy wynik ma sens.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Równanie z literami rozwiązuje się jak zwykłe, traktując litery jak liczby dane. Uwaga na dzielenie: ax = b ma jedno rozwiązanie x = b/a, gdy a ≠ 0; gdy a = 0 i b ≠ 0 — żadnego (równanie sprzeczne); gdy a = b = 0 — każda liczba je spełnia (tożsamość). Wyznaczanie wielkości ze wzoru to to samo: z P = (a + b)h/2 wynika h = 2P/(a + b). Na koniec sprawdź sens: ujemny czas czy ułamek owcy mówi coś o danych.
Krok 1 · Zadanie
Owce i gęsi
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Na łące pasą się owce i gęsi. Razem mają 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec, a ile gęsi?
Banach zadał to samo z literami: a głów i b nóg. Ten sam rachunek daje 4x + 2(a − x) = b, czyli owiec x = (b − 2a)/2, a gęsi a − x = (4a − b)/2. Suwaki ustawiają a i b, paski pokazują wynik ze wzorów.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Owce (b − 2a)/2, gęsi (4a − b)/2. Obie liczby muszą być naturalne: b parzyste i 2a ≤ b ≤ 4a. Np. a = 35, b = 94: 12 owiec, 23 gęsi.
Krok 3 · Badanie modelu
Kiedy wolno dzielić?
Równanie ax = b rozwiązujemy, dzieląc obie strony przez a: x = b/a. Ale co, jeśli a = 0?
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 5?
Rozwiązanie
0 · x = 0 ≠ 5 dla każdego x — równanie nie ma rozwiązań. Takie równanie nazywamy sprzecznym.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 0?
Rozwiązanie
0 · x = 0 dla każdego x. Równanie spełnia każda liczba — to równanie tożsamościowe (tożsamość).
Krok 4 · Wyjaśnienie
Równanie z literami krok po kroku
Litery to liczby dane. Przenosisz, redukujesz i wyłączasz przed nawias tak samo jak przy liczbach: 7x − a − 3 = 1 + 5x + 2b + a ⇔ 2x = 4 + 2b + 2a ⇔ x = 2 + a + b.
Dzielić tylko przez niezero. Równanie ax = b (Banach rozpisuje to tak):
a ≠ 0 — jedno rozwiązanie x = b/a;
a = 0 i b ≠ 0 — brak rozwiązań (równanie sprzeczne);
a = 0 i b = 0 — każda liczba (równanie tożsamościowe).
Wzór to równanie z literami. „Wyznacz h ze wzoru P = (a + b)h/2” znaczy: rozwiąż to równanie względem h. Mnożysz przez 2 i dzielisz przez a + b (dodatnie, bo to długości): h = 2P/(a + b).
Sens wyniku. Gdy w zadaniu o wieku wychodzi „za −5 lat”, odpowiedź brzmi „5 lat temu”. Gdy wychodzi ułamek owcy — dane są niemożliwe.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dzieląc przez a, zakładam, że a ≠ 0 — wtedy rzeczywiście x = 3. Dla a = 0 równanie ma postać 0 · x = 0 i spełnia je każda liczba (tożsamość). Pełna odpowiedź: dla a ≠ 0 jedno rozwiązanie x = 3, dla a = 0 każda liczba.
Krok 5 · Seria zadań
Zadania Banacha z literami
Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku: najpierw wzór, potem liczby.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Dwóch piechurów idzie tą samą drogą w tym samym kierunku: pierwszy z prędkością a km/h, drugi b km/h. Na początku drugi jest s km przed pierwszym. Po ilu godzinach pierwszy dogoni drugiego? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,5, b = 4, s = 2.
Rozwiązanie
at = bt + s ⇔ (a − b)t = s ⇔ t = s/(a − b) dla a ≠ b. Dla a = 4,5, b = 4, s = 2: t = 2/0,5 = 4 h. Gdy a = b, równanie jest sprzeczne (s ≠ 0) — piechurzy idą równo i odległość się nie zmienia; gdy a < b, t wychodzi ujemne — pierwszy nigdy nie dogoni drugiego.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Kupiec sprzedaje 1 kg towaru za a zł i zarabia przy tym p% ceny, którą sam zapłacił. Ile zapłacił za 1 kg? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,28, p = 7.
Rozwiązanie
x + px/100 = a ⇔ x(100 + p) = 100a ⇔ x = 100a/(100 + p). Dla a = 4,28, p = 7: x = 428/107 = 4 zł.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Trzej bracia mają dziś a, b i c lat. Po ilu latach najstarszy będzie miał tyle lat, co dwaj pozostali razem? Ze wzoru x = a − b − c dla a = 18, b = 14, c = 9 wychodzi x = −5. Co to znaczy?
Rozwiązanie
a + x = (b + x) + (c + x) ⇔ x = a − b − c. Dla 18, 14, 9: x = −5, czyli 5 lat temu: 13 = 9 + 4. Banach pytał właśnie o to: jakie znaczenie ma wynik ujemny.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Pole trapezu to P = (a + b)h/2. Wyznacz z tego wzoru wysokość h.
Rozwiązanie
P = (a + b)h/2 ⇔ 2P = (a + b)h ⇔ h = 2P/(a + b).
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Równanie ax = 3a. Ala: „x = 3”. Bob: „Dla a ≠ 0 x = 3, a dla a = 0 każda liczba jest rozwiązaniem”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. a ≠ 0: x = 3. a = 0: 0 · x = 0 — tożsamość.
Krok 7 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadania zamknięte (po 1 pkt).
Ze wzoru v = v₀ + at, gdzie a ≠ 0, wyznaczono t. Otrzymano
Rozwiązanie
v = v₀ + at ⇔ at = v − v₀ ⇔ t = (v − v₀)/a. Odpowiedź A.
Równanie (m − 2)x = m − 2 z niewiadomą x ma nieskończenie wiele rozwiązań dla
Rozwiązanie
Dla m = 2: 0 · x = 0 — tożsamość, każda liczba jest rozwiązaniem. Dla m ≠ 2: x = 1. Odpowiedź A.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi danymi. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Owce i gęsi mają razem 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec?
Rozwiązanie
Owiec (94 − 2 · 35)/2 = 12.
Rozwiąż równanie ax + b = c względem x (zakładamy, że dzielisz przez wyrażenie różne od zera).
Rozwiązanie
x = (c − b)/a.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: z literami liczy się tak samo jak z liczbami, ale dzielić wolno tylko przez wyrażenie różne od zera. ax = b: a ≠ 0 — jedno rozwiązanie, a = 0 i b ≠ 0 — brak, a = b = 0 — każda liczba.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.13) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś