Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.11

Lekcja 9.11 · ok. 20 minut · matura rozszerzona

Równanie kwadratowe z parametrem — dla jakich wartości zadanie ma rozwiązanie?

Banach w swoich zadaniach nie poprzestawał na „podstaw a = 5”. Pytał dalej: czy przy każdym a zadanie ma rozwiązanie? Dla jakich a nie ma go wcale? To właśnie jest dyskusja równania z parametrem — jeden rachunek dla wszystkich wartości naraz.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Równanie z parametrem m rozwiązuje się dla wszystkich m naraz. Schemat: 1) jeśli przy x2 stoi wyrażenie z m, osobno rozpatrz m, dla którego się zeruje (wtedy równanie jest liniowe); 2) liczbę rozwiązań daje znak Δ, który jest wyrażeniem z m — rozwiązujesz nierówność; 3) warunki na znaki rozwiązań daje się zapisać wzorami Viète’a: oba dodatnie ⇔ Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ > 0. Np. x2 + mx + 4 = 0 ma dwa rozwiązania ⇔ m2 − 16 > 0 ⇔ m < −4 lub m > 4.

Krok 1 · Zadanie

Liczba i jej odwrotność

W lekcja 9.9 liczba dodana do swojej odwrotności dawała 5,2 — były dwie takie liczby: 5 i 1/5. Banach zapytał dalej: czy przy każdym wyniku taka liczba istnieje?

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Czy istnieje liczba, która dodana do swojej odwrotności daje 1?

Rozwiązanie

x + 1/x = 1 ⇔ x2 − x + 1 = 0, Δ = 1 − 4 = −3 < 0. Ogólnie x + 1/x = a ⇔ x2 − ax + 1 = 0, Δ = a2 − 4. Rozwiązanie istnieje tylko dla a ≤ −2 albo a ≥ 2.

Krok 2 · Model

Ile rozwiązań przy danym a?

Wykres y = x + 1/x i pozioma prosta y = a. Rozwiązania równania x + 1/x = a to miejsca, w których prosta przecina wykres. Suwak a przesuwa prostą co 0,5.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

x + 1/x = a ⇔ x2 − ax + 1 = 0 (x ≠ 0), Δ = a2 − 4. Δ > 0 ⇔ |a| > 2 — dwa rozwiązania, Δ = 0 ⇔ a = ±2 — jedno, |a| < 2 — brak.

Krok 3 · Badanie modelu

Gdy parametr stoi przy x²

Równanie (m − 1)x2 + 2x + 1 = 0. Dla większości m to równanie kwadratowe — ale nie dla wszystkich.

Suwak m zmienia wykres y = (m − 1)x2 + 2x + 1. Rozwiązania równania to miejsca zerowe.

Podsumowanie

m = 1: 2x + 1 = 0, x = −1/2. m ≠ 1: Δ = 8 − 4m. Δ > 0 ⇔ m < 2 — dwa rozwiązania; Δ = 0 ⇔ m = 2 — jedno; m > 2 — brak. Razem: jedno rozwiązanie dla m ∈ {1, 2}.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Jak prowadzić dyskusję

  1. Współczynnik przy x2. Jeśli zależy od parametru, sprawdź osobno wartość, przy której się zeruje — wtedy równanie jest liniowe (albo sprzeczne, albo tożsamościowe).
  2. Liczba rozwiązań. Δ jest wyrażeniem z parametrem. Dwa rozwiązania ⇔ Δ > 0, jedno ⇔ Δ = 0, brak ⇔ Δ < 0 — każde z tych to równanie albo nierówność z parametrem.
  3. Własności rozwiązań zapisuje się wzorami Viète’a (lekcja 9.10), zawsze razem z Δ ≥ 0 (albo Δ > 0, gdy rozwiązania mają być różne):
    • oba dodatnie: Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ > 0;
    • oba ujemne: Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ < 0;
    • różnych znaków: x₁x₂ < 0 (wtedy Δ > 0 samo wynika).
  4. Odpowiedź to część wspólna wszystkich warunków — najlepiej zaznaczona na osi.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Wzór na deltę i liczba rozwiązań „dwa, jedno albo żadne” dotyczą równania kwadratowego, czyli takiego, w którym przy x2 stoi liczba różna od zera. Dla m = 1 wyraz z x2 znika i zostaje równanie liniowe 2x + 1 = 0. Gdyby policzyć dla niego „deltę”, wyszłoby Δ = 4 > 0 i fałszywy wniosek o dwóch rozwiązaniach — a jest jedno.

Krok 5 · Seria zadań

Dyskusja w zadaniach

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bok rombu ma 5 cm, a jedna przekątna jest o 2 cm dłuższa od drugiej. Oblicz długości przekątnych.

Rozwiązanie

f2 + (f + 2)2 = 100 ⇔ 2f2 + 4f − 96 = 0 ⇔ f2 + 2f − 48 = 0, Δ = 196, f = (−2 + 14)/2 = 6. Przekątne: 6 cm i 8 cm.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Banach dodał do tego zadania polecenie: bok rombu ma a, różnica przekątnych wynosi d — wykaż, że zadanie nie ma rozwiązania, gdy d > 2a. Który argument to pokazuje?

Rozwiązanie

Połowy przekątnych e/2 i f/2 są przyprostokątnymi trójkąta o przeciwprostokątnej a, więc e/2 < a, czyli e < 2a. Różnica d = e − f jest mniejsza od e, więc d < 2a. Gdy d > 2a, rombu nie ma. (Rachunkiem: f2 + (f + d)2 = 4a2 ma rozwiązanie dodatnie tylko dla d < 2a.)

Dla jakich m równanie x2 + mx + 4 = 0 ma dwa różne rozwiązania?

Rozwiązanie

Δ = m2 − 16 > 0 ⇔ (m − 4)(m + 4) > 0 ⇔ m < −4 lub m > 4.

Dla jakich m oba rozwiązania równania x2 − 2mx + m + 2 = 0 są różne i dodatnie?

Rozwiązanie

Δ > 0 ⇔ m2 − m − 2 > 0 ⇔ m < −1 lub m > 2. Suma 2m > 0 ⇔ m > 0. Iloczyn m + 2 > 0 ⇔ m > −2. Część wspólna: m > 2.

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Dla jakich m równanie mx2 + 4x + 2 = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie? Ala: „Tylko dla m = 2, bo wtedy Δ = 16 − 8m = 0”. Bob: „Dla m = 2 i dla m = 0”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Dla m = 0: 4x + 2 = 0, x = −1/2 — jedno rozwiązanie. Dla m ≠ 0: Δ = 16 − 8m = 0 ⇔ m = 2. Odpowiedź: m ∈ {0, 2}.

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu matury rozszerzonej

Zadania z parametrem są na maturze rozszerzonej warte zwykle 4–6 pkt. Za każdy warunek i za część wspólną dostaje się osobne punkty.

Wyznacz wszystkie wartości m, dla których równanie x2 + (m − 2)x + 1 = 0 ma dwa różne rozwiązania dodatnie.

Rozwiązanie

Δ = (m − 2)2 − 4 > 0 ⇔ |m − 2| > 2 ⇔ m < 0 lub m > 4. Iloczyn x₁x₂ = 1 > 0. Suma x₁ + x₂ = 2 − m > 0 ⇔ m < 2. Część wspólna: m < 0.

Równanie x2 − 4x + m − 1 = 0 ma dwa rozwiązania x₁, x₂ spełniające warunek x₁2 + x₂2 = 10. Wyznacz m.

Rozwiązanie

16 − 2(m − 1) = 10 ⇔ m = 4. Sprawdzenie: Δ = 16 − 4 · 3 = 4 > 0 — rozwiązania istnieją (1 i 3: 1 + 9 = 10).

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Dla jakiej liczby m równanie x² + 6x + m = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie?

Rozwiązanie

Δ = 0 dla m = 9.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Równanie x2 − 6x + m = 0 ma dwa rozwiązania, z których jedno jest 2 razy większe od drugiego. Wyznacz m.

Rozwiązanie

Z sumy (k + 1)t = 6 wyznaczasz t, a m = kt2 = 8.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.11) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.11) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.