Równanie kwadratowe z parametrem — dla jakich wartości zadanie ma rozwiązanie?
Banach w swoich zadaniach nie poprzestawał na „podstaw a = 5”. Pytał dalej: czy przy każdym a zadanie ma rozwiązanie? Dla jakich a nie ma go wcale? To właśnie jest dyskusja równania z parametrem — jeden rachunek dla wszystkich wartości naraz.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Równanie z parametrem m rozwiązuje się dla wszystkich m naraz. Schemat: 1) jeśli przy x2 stoi wyrażenie z m, osobno rozpatrz m, dla którego się zeruje (wtedy równanie jest liniowe); 2) liczbę rozwiązań daje znak Δ, który jest wyrażeniem z m — rozwiązujesz nierówność; 3) warunki na znaki rozwiązań daje się zapisać wzorami Viète’a: oba dodatnie ⇔ Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ > 0. Np. x2 + mx + 4 = 0 ma dwa rozwiązania ⇔ m2 − 16 > 0 ⇔ m < −4 lub m > 4.
Krok 1 · Zadanie
Liczba i jej odwrotność
W lekcja 9.9 liczba dodana do swojej odwrotności dawała 5,2 — były dwie takie liczby: 5 i 1/5. Banach zapytał dalej: czy przy każdym wyniku taka liczba istnieje?
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Czy istnieje liczba, która dodana do swojej odwrotności daje 1?
Rozwiązanie
x + 1/x = 1 ⇔ x2 − x + 1 = 0, Δ = 1 − 4 = −3 < 0. Ogólnie x + 1/x = a ⇔ x2 − ax + 1 = 0, Δ = a2 − 4. Rozwiązanie istnieje tylko dla a ≤ −2 albo a ≥ 2.
Krok 2 · Model
Ile rozwiązań przy danym a?
Wykres y = x + 1/x i pozioma prosta y = a. Rozwiązania równania x + 1/x = a to miejsca, w których prosta przecina wykres. Suwak a przesuwa prostą co 0,5.
Równanie (m − 1)x2 + 2x + 1 = 0. Dla większości m to równanie kwadratowe — ale nie dla wszystkich.
Suwak m zmienia wykres y = (m − 1)x2 + 2x + 1. Rozwiązania równania to miejsca zerowe.
Podsumowanie
m = 1: 2x + 1 = 0, x = −1/2. m ≠ 1: Δ = 8 − 4m. Δ > 0 ⇔ m < 2 — dwa rozwiązania; Δ = 0 ⇔ m = 2 — jedno; m > 2 — brak. Razem: jedno rozwiązanie dla m ∈ {1, 2}.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Jak prowadzić dyskusję
Współczynnik przy x2. Jeśli zależy od parametru, sprawdź osobno wartość, przy której się zeruje — wtedy równanie jest liniowe (albo sprzeczne, albo tożsamościowe).
Liczba rozwiązań. Δ jest wyrażeniem z parametrem. Dwa rozwiązania ⇔ Δ > 0, jedno ⇔ Δ = 0, brak ⇔ Δ < 0 — każde z tych to równanie albo nierówność z parametrem.
Własności rozwiązań zapisuje się wzorami Viète’a (lekcja 9.10), zawsze razem z Δ ≥ 0 (albo Δ > 0, gdy rozwiązania mają być różne):
oba dodatnie: Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ > 0;
oba ujemne: Δ > 0, x₁x₂ > 0, x₁ + x₂ < 0;
różnych znaków: x₁x₂ < 0 (wtedy Δ > 0 samo wynika).
Odpowiedź to część wspólna wszystkich warunków — najlepiej zaznaczona na osi.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Wzór na deltę i liczba rozwiązań „dwa, jedno albo żadne” dotyczą równania kwadratowego, czyli takiego, w którym przy x2 stoi liczba różna od zera. Dla m = 1 wyraz z x2 znika i zostaje równanie liniowe 2x + 1 = 0. Gdyby policzyć dla niego „deltę”, wyszłoby Δ = 4 > 0 i fałszywy wniosek o dwóch rozwiązaniach — a jest jedno.
Krok 5 · Seria zadań
Dyskusja w zadaniach
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Bok rombu ma 5 cm, a jedna przekątna jest o 2 cm dłuższa od drugiej. Oblicz długości przekątnych.
Rozwiązanie
f2 + (f + 2)2 = 100 ⇔ 2f2 + 4f − 96 = 0 ⇔ f2 + 2f − 48 = 0, Δ = 196, f = (−2 + 14)/2 = 6. Przekątne: 6 cm i 8 cm.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Banach dodał do tego zadania polecenie: bok rombu ma a, różnica przekątnych wynosi d — wykaż, że zadanie nie ma rozwiązania, gdy d > 2a. Który argument to pokazuje?
Rozwiązanie
Połowy przekątnych e/2 i f/2 są przyprostokątnymi trójkąta o przeciwprostokątnej a, więc e/2 < a, czyli e < 2a. Różnica d = e − f jest mniejsza od e, więc d < 2a. Gdy d > 2a, rombu nie ma. (Rachunkiem: f2 + (f + d)2 = 4a2 ma rozwiązanie dodatnie tylko dla d < 2a.)
Dla jakich m równanie x2 + mx + 4 = 0 ma dwa różne rozwiązania?
Rozwiązanie
Δ = m2 − 16 > 0 ⇔ (m − 4)(m + 4) > 0 ⇔ m < −4 lub m > 4.
Dla jakich m oba rozwiązania równania x2 − 2mx + m + 2 = 0 są różne i dodatnie?
Rozwiązanie
Δ > 0 ⇔ m2 − m − 2 > 0 ⇔ m < −1 lub m > 2. Suma 2m > 0 ⇔ m > 0. Iloczyn m + 2 > 0 ⇔ m > −2. Część wspólna: m > 2.
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Dla jakich m równanie mx2 + 4x + 2 = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie? Ala: „Tylko dla m = 2, bo wtedy Δ = 16 − 8m = 0”. Bob: „Dla m = 2 i dla m = 0”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. Dla m = 0: 4x + 2 = 0, x = −1/2 — jedno rozwiązanie. Dla m ≠ 0: Δ = 16 − 8m = 0 ⇔ m = 2. Odpowiedź: m ∈ {0, 2}.
Krok 7 · Na maturze
Zadania w stylu matury rozszerzonej
Zadania z parametrem są na maturze rozszerzonej warte zwykle 4–6 pkt. Za każdy warunek i za część wspólną dostaje się osobne punkty.
Wyznacz wszystkie wartości m, dla których równanie x2 + (m − 2)x + 1 = 0 ma dwa różne rozwiązania dodatnie.
Rozwiązanie
Δ = (m − 2)2 − 4 > 0 ⇔ |m − 2| > 2 ⇔ m < 0 lub m > 4. Iloczyn x₁x₂ = 1 > 0. Suma x₁ + x₂ = 2 − m > 0 ⇔ m < 2. Część wspólna: m < 0.
Równanie x2 − 4x + m − 1 = 0 ma dwa rozwiązania x₁, x₂ spełniające warunek x₁2 + x₂2 = 10. Wyznacz m.
Rozwiązanie
16 − 2(m − 1) = 10 ⇔ m = 4. Sprawdzenie: Δ = 16 − 4 · 3 = 4 > 0 — rozwiązania istnieją (1 i 3: 1 + 9 = 10).
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Dla jakiej liczby m równanie x² + 6x + m = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie?
Rozwiązanie
Δ = 0 dla m = 9.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Równanie x2 − 6x + m = 0 ma dwa rozwiązania, z których jedno jest 2 razy większe od drugiego. Wyznacz m.
Rozwiązanie
Z sumy (k + 1)t = 6 wyznaczasz t, a m = kt2 = 8.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: parametr to liczba, której jeszcze nie znamy — rachunek prowadzi się dla wszystkich jego wartości naraz. Najpierw przypadek, gdy znika x², potem znak delty, na końcu warunki ze wzorów Viète’a.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.11) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś