Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.12

Lekcja 9.12 · ok. 18 minut · poza programem matury

Równania z pierwiastkiem — dlaczego po podniesieniu do kwadratu trzeba sprawdzać wynik

W podręczniku z 1936 roku Banach pokazywał „dowód”, że 3 = 5. Każdy krok wygląda niewinnie, a jednak gdzieś jest oszustwo. To samo oszustwo czyha w równaniach z pierwiastkiem: podniesienie obu stron do kwadratu potrafi dołożyć rozwiązanie, którego nie było.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Z A = B wynika A2 = B2, ale nie odwrotnie: A2 = B2 ⇔ A = B lub A = −B. Dlatego podnoszenie do kwadratu nie jest przekształceniem równoważnym i po nim trzeba sprawdzić każde rozwiązanie w równaniu wyjściowym. Np. √(x + 2) = x ⇒ x + 2 = x2 ⇒ x = 2 lub x = −1, ale x = −1 nie spełnia równania (√1 = 1 ≠ −1). Równanie dwukwadratowe ax4 + bx2 + c = 0 rozwiązuje się podstawieniem t = x2 ≥ 0.

Krok 1 · Zadanie

Pierwiastek równy x

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(x + 2) = x.

Rozwiązanie

x + 2 = x2 ⇔ x2 − x − 2 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −1. Sprawdzenie: √4 = 2 ✓, √1 = 1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 2.

Krok 2 · Model

Dwa wykresy, jedno przecięcie

Lewa strona to wykres y = √(x + 2), prawa — prosta y = x. Rozwiązania równania to punkty przecięcia.

Suwak x przesuwa punkt po wykresie pierwiastka.

Podsumowanie

Wykresy przecinają się tylko w x = 2. Dla x = −1 wartości są przeciwne: 1 i −1 — mają te same kwadraty.

Po podniesieniu do kwadratu równanie to x + 2 = x2: prosta y = x + 2 i parabola y = x2.

Podsumowanie

x2 = x + 2 ma rozwiązania −1 i 2; równanie √(x + 2) = x — tylko 2.

Krok 3 · Badanie modelu

„Dowód”, że 3 = 5

Zadanie z podręcznika Banacha. Ktoś „udowadnia”, że 3 = 5. Niech a = 3, b = 5, c = 8. Wtedy a = c − b, więc a − c = −b. Mnożymy stronami a = c − b i a − c = −b:

a(a − c) = −b(c − b), czyli a2 − ac = b2 − bc

Dodajemy do obu stron c2/4:

a2 − ac + c2/4 = b2 − bc + c2/4, czyli (a − c/2)2 = (b − c/2)2

Pierwiastkujemy: a − c/2 = b − c/2, więc a = b, czyli 3 = 5.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Gdzie jest błąd?

Rozwiązanie

a − c/2 = −1, b − c/2 = 1. Kwadraty są równe (1 = 1), ale same liczby — przeciwne. Z x2 = y2 wynika tylko x = y lub x = −y, czyli |x| = |y|. Ten sam błąd popełnia, kto po podniesieniu równania do kwadratu nie sprawdza rozwiązań.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Przekształcenie, które nie jest równoważne

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Dodawanie można odwrócić: jeśli A + 5 = B + 5, to A = B. Zbiór rozwiązań się nie zmienia. Podnoszenia do kwadratu nie da się odwrócić jednoznacznie: z A2 = B2 wynika A = B albo A = −B. Nowe równanie spełniają więc także liczby, dla których A = −B — tych w wyjściowym równaniu nie było. Sprawdzenie je odsiewa.

Krok 5 · Seria zadań

Równania pierwiastkowe i dwukwadratowe

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(2x + 3) = x.

Rozwiązanie

2x + 3 = x2 ⇔ x = 3 lub x = −1. √9 = 3 ✓, √1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 3.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(x + 7) = x + 1.

Rozwiązanie

x + 7 = x2 + 2x + 1 ⇔ x2 + x − 6 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −3. √9 = 3 = 2 + 1 ✓; √4 = 2 ≠ −2 ✗. Rozwiązanie: x = 2.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie x4 − 13x2 + 36 = 0. Wpisz rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

t2 − 13t + 36 = 0 ⇔ t = 4 lub t = 9. x2 = 4 ⇔ x = ±2, x2 = 9 ⇔ x = ±3. Rozwiązania: −3, −2, 2, 3.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile rozwiązań ma równanie x4 + 3x2 − 4 = 0?

Rozwiązanie

t2 + 3t − 4 = 0 ⇔ t = 1 lub t = −4. Ujemne t odpada, x2 = 1 ⇔ x = ±1. Dwa rozwiązania.

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Równania x2 = 9 i x = 3 są równoważne — z jednego wynika drugie”. Bob: „Nie są równoważne”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. x2 = 9 ma rozwiązania 3 i −3, a x = 3 — tylko 3. Wynikanie działa w jedną stronę: x = 3 ⇒ x2 = 9.

Krok 7 · Wyzwanie

Dwa pierwiastki

Gdy w równaniu są dwa pierwiastki, zostaw jeden po każdej stronie i podnieś do kwadratu dwa razy.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √x + √(x + 5) = 5.

Rozwiązanie

√(x + 5) = 5 − √x ⇒ x + 5 = 25 − 10√x + x ⇒ √x = 2 ⇒ x = 4. Sprawdzenie: √4 + √9 = 2 + 3 = 5 ✓.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Rozwiąż równanie √(x + 6) = x.

Rozwiązanie

Po podniesieniu do kwadratu wychodzą dwa kandydaci; równanie spełnia tylko x = 3.

Ile rozwiązań ma równanie x⁴ − 5x² + 4 = 0?

Rozwiązanie

Liczba rozwiązań: 4.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Z nauczycielem

Przerób to z nauczycielem

Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.12) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.12) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.