Lekcja 9.12 · ok. 18 minut · poza programem matury
Równania z pierwiastkiem — dlaczego po podniesieniu do kwadratu trzeba sprawdzać wynik
W podręczniku z 1936 roku Banach pokazywał „dowód”, że 3 = 5. Każdy krok wygląda niewinnie, a jednak gdzieś jest oszustwo. To samo oszustwo czyha w równaniach z pierwiastkiem: podniesienie obu stron do kwadratu potrafi dołożyć rozwiązanie, którego nie było.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Z A = B wynika A2 = B2, ale nie odwrotnie: A2 = B2 ⇔ A = B lub A = −B. Dlatego podnoszenie do kwadratu nie jest przekształceniem równoważnym i po nim trzeba sprawdzić każde rozwiązanie w równaniu wyjściowym. Np. √(x + 2) = x ⇒ x + 2 = x2 ⇒ x = 2 lub x = −1, ale x = −1 nie spełnia równania (√1 = 1 ≠ −1). Równanie dwukwadratowe ax4 + bx2 + c = 0 rozwiązuje się podstawieniem t = x2 ≥ 0.
Krok 1 · Zadanie
Pierwiastek równy x
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż równanie √(x + 2) = x.
Rozwiązanie
x + 2 = x2 ⇔ x2 − x − 2 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −1. Sprawdzenie: √4 = 2 ✓, √1 = 1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 2.
Krok 2 · Model
Dwa wykresy, jedno przecięcie
Lewa strona to wykres y = √(x + 2), prawa — prosta y = x. Rozwiązania równania to punkty przecięcia.
Suwak x przesuwa punkt po wykresie pierwiastka.
Podsumowanie
Wykresy przecinają się tylko w x = 2. Dla x = −1 wartości są przeciwne: 1 i −1 — mają te same kwadraty.
Po podniesieniu do kwadratu równanie to x + 2 = x2: prosta y = x + 2 i parabola y = x2.
Podsumowanie
x2 = x + 2 ma rozwiązania −1 i 2; równanie √(x + 2) = x — tylko 2.
Krok 3 · Badanie modelu
„Dowód”, że 3 = 5
Zadanie z podręcznika Banacha. Ktoś „udowadnia”, że 3 = 5. Niech a = 3, b = 5, c = 8. Wtedy a = c − b, więc a − c = −b. Mnożymy stronami a = c − b i a − c = −b:
a(a − c) = −b(c − b), czyli a2 − ac = b2 − bc
Dodajemy do obu stron c2/4:
a2 − ac + c2/4 = b2 − bc + c2/4, czyli (a − c/2)2 = (b − c/2)2
Pierwiastkujemy: a − c/2 = b − c/2, więc a = b, czyli 3 = 5.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Gdzie jest błąd?
Rozwiązanie
a − c/2 = −1, b − c/2 = 1. Kwadraty są równe (1 = 1), ale same liczby — przeciwne. Z x2 = y2 wynika tylko x = y lub x = −y, czyli |x| = |y|. Ten sam błąd popełnia, kto po podniesieniu równania do kwadratu nie sprawdza rozwiązań.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Przekształcenie, które nie jest równoważne
Równoważne (nie zmieniają zbioru rozwiązań): dodanie tej samej liczby do obu stron, mnożenie przez liczbę różną od zera.
Podniesienie do kwadratu nie jest równoważne: A = B ⇒ A2 = B2, ale A2 = B2 ⇔ A = B lub A = −B. Nowe równanie może mieć dodatkowe rozwiązania — te, dla których A = −B.
Jak bezpiecznie: rozwiąż równanie po podniesieniu do kwadratu, a potem każdy wynik sprawdź w równaniu wyjściowym. Albo od razu: √f = g ⇔ f = g2 i g ≥ 0.
Równanie dwukwadratowe ax4 + bx2 + c = 0: podstaw t = x2, rozwiąż równanie kwadratowe i odrzuć ujemne t (bo x2 nie bywa ujemne). Każde dodatnie t daje dwa rozwiązania x = ±√t, a t = 0 — jedno.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dodawanie można odwrócić: jeśli A + 5 = B + 5, to A = B. Zbiór rozwiązań się nie zmienia. Podnoszenia do kwadratu nie da się odwrócić jednoznacznie: z A2 = B2 wynika A = B albo A = −B. Nowe równanie spełniają więc także liczby, dla których A = −B — tych w wyjściowym równaniu nie było. Sprawdzenie je odsiewa.
Krok 5 · Seria zadań
Równania pierwiastkowe i dwukwadratowe
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż równanie √(2x + 3) = x.
Rozwiązanie
2x + 3 = x2 ⇔ x = 3 lub x = −1. √9 = 3 ✓, √1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 3.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż równanie √(x + 7) = x + 1.
Rozwiązanie
x + 7 = x2 + 2x + 1 ⇔ x2 + x − 6 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −3. √9 = 3 = 2 + 1 ✓; √4 = 2 ≠ −2 ✗. Rozwiązanie: x = 2.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż równanie x4 − 13x2 + 36 = 0. Wpisz rozwiązania od najmniejszego.
Rozwiązanie
t2 − 13t + 36 = 0 ⇔ t = 4 lub t = 9. x2 = 4 ⇔ x = ±2, x2 = 9 ⇔ x = ±3. Rozwiązania: −3, −2, 2, 3.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Ile rozwiązań ma równanie x4 + 3x2 − 4 = 0?
Rozwiązanie
t2 + 3t − 4 = 0 ⇔ t = 1 lub t = −4. Ujemne t odpada, x2 = 1 ⇔ x = ±1. Dwa rozwiązania.
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Równania x2 = 9 i x = 3 są równoważne — z jednego wynika drugie”. Bob: „Nie są równoważne”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. x2 = 9 ma rozwiązania 3 i −3, a x = 3 — tylko 3. Wynikanie działa w jedną stronę: x = 3 ⇒ x2 = 9.
Krok 7 · Wyzwanie
Dwa pierwiastki
Gdy w równaniu są dwa pierwiastki, zostaw jeden po każdej stronie i podnieś do kwadratu dwa razy.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Rozwiąż równanie √(x + 6) = x.
Rozwiązanie
Po podniesieniu do kwadratu wychodzą dwa kandydaci; równanie spełnia tylko x = 3.
Ile rozwiązań ma równanie x⁴ − 5x² + 4 = 0?
Rozwiązanie
Liczba rozwiązań: 4.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: podniesienie do kwadratu może dołożyć rozwiązanie — każde trzeba sprawdzić w równaniu wyjściowym. W równaniu dwukwadratowym podstawienie t = x² działa tylko dla t ≥ 0.
Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.12) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś