Układ równań z kwadratem — ile ma rozwiązań i jak je znaleźć?
Liczba dwucyfrowa jest sześć razy większa od iloczynu swoich cyfr, a po przestawieniu cyfr rośnie o 9. Banach rozwiązywał takie zagadki układem dwóch równań — jednym zwykłym, drugim z iloczynem niewiadomych. Po podstawieniu zostaje równanie kwadratowe, a ono mówi wszystko: ile jest rozwiązań i jakie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Gdy jedno równanie układu jest pierwszego stopnia, wyznacz z niego jedną niewiadomą i wstaw do drugiego — dostaniesz równanie kwadratowe z jedną niewiadomą. Każde jego rozwiązanie daje jedną parę (x, y), więc układ ma 0, 1 albo 2 rozwiązania. Geometrycznie to punkty wspólne prostej z parabolą, okręgiem albo hiperbolą. Układ x + y = s, xy = p rozwiązuje się od razu: x i y to rozwiązania równania z2 − sz + p = 0 (wzory Viète’a). Na koniec sprawdź pary w obu równaniach i w treści zadania.
Krok 1 · Zadanie
Liczba i jej cyfry
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Liczba dwucyfrowa jest 6 razy większa od iloczynu swoich cyfr. Jeżeli jej cyfry przestawimy, otrzymamy liczbę o 9 większą. Co to za liczba?
Rozwiązanie
Z drugiego równania 9y = 9x + 9, czyli y = x + 1. Wstawiamy do pierwszego: 11x + 1 = 6x(x + 1), czyli 6x2 − 5x − 1 = 0, x = 1 lub x = −1/6. Cyfra musi być naturalna, więc x = 1, y = 2: liczba 12. Banach dodaje: drugie rozwiązanie układu nie ma znaczenia dla zadania.
Krok 2 · Model
Prosta i hiperbola
Układ x + y = m, xy = 9. Drugie równanie to hiperbola y = 9/x, pierwsze — prosta y = m − x. Rozwiązania układu to punkty wspólne. Suwak m przesuwa prostą.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
x + y = m, xy = 9 ⇔ x i y są rozwiązaniami z2 − mz + 9 = 0, Δ = m2 − 36. Dla m = 10 dwa punkty, dla m = 6 jeden, dla m = 4 żadnego.
Krok 3 · Badanie modelu
Suma i iloczyn, układ bez rozwiązań
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż układ x + y = 9, xy = 14. Wskazówka Banacha: x i y to rozwiązania równania z2 − 9z + 14 = 0.
Rozwiązanie
z2 − 9z + 14 = 0 ⇔ z = 2 lub z = 7. Układ ma dwa rozwiązania: x = 2, y = 7 oraz x = 7, y = 2.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Ile rozwiązań ma układ 2x2 + 3y2 = 12, x + y = 4?
Rozwiązanie
Po podstawieniu y = 4 − x: 5x2 − 24x + 36 = 0, Δ = 576 − 720 = −144 < 0. Równanie nie ma rozwiązań, więc układ też nie — prosta x + y = 4 omija elipsę 2x2 + 3y2 = 12.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Podstawianie i liczba rozwiązań
Podstawianie. Z równania pierwszego stopnia wyznacz jedną niewiadomą i wstaw do drugiego. Zostaje równanie kwadratowe z jedną niewiadomą (lekcja 9.5).
Liczba rozwiązań. Każde rozwiązanie tego równania daje dokładnie jedną parę (x, y). Układ ma więc 2, 1 albo 0 rozwiązań — zależnie od znaku Δ. Geometrycznie: prosta przecina parabolę, okrąg albo hiperbolę najwyżej w dwóch punktach.
Układ symetryczny x + y = s, xy = p: liczby x i y to rozwiązania z2 − sz + p = 0 (lekcja 9.10). Jeśli z₁ ≠ z₂, układ ma dwie pary: (z₁, z₂) i (z₂, z₁).
Sprawdzenie. Każdą parę wstaw do obu równań. W zadaniu tekstowym sprawdź jeszcze sens: cyfra musi być naturalna, długość dodatnia.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Po wyznaczeniu y z równania pierwszego stopnia i wstawieniu do drugiego dostaję równanie kwadratowe z jedną niewiadomą x. Ono ma najwyżej dwa rozwiązania, a każde x wyznacza jedno y. Rozwiązań układu jest więc najwyżej dwa. Na rysunku: prosta przecina parabolę czy okrąg najwyżej w dwóch punktach.
Krok 5 · Seria zadań
Zadania Banacha
Zadania z podręcznika Banacha z 1936 roku.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Rozwiąż układ x2 + y2 = 104, y − x = 8. Pierwsza para to ta z mniejszym x.
Rozwiązanie
y = x + 8; x2 + (x + 8)2 = 104 ⇔ 2x2 + 16x − 40 = 0 ⇔ x2 + 8x − 20 = 0 ⇔ x = −10 lub x = 2. Pary: (−10, −2) i (2, 10).
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Iloczyn cyfr liczby dwucyfrowej wynosi 12. Jeżeli przestawimy jej cyfry, otrzymamy liczbę większą o 36. Co to za liczba?
Rozwiązanie
y − x = 4, x(x + 4) = 12 ⇔ x2 + 4x − 12 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −6. Cyfry 2 i 6: liczba 26 (62 − 26 = 36).
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Jeżeli długość prostokąta zmniejszymy o 3 m, a szerokość o 1 m, otrzymamy prostokąt o polu dwa razy mniejszym. Jeżeli jednak długość zwiększymy o 9 m, a szerokość zmniejszymy o 2 m, pole się nie zmieni. Oblicz boki prostokąta.
Rozwiązanie
Z drugiego równania xy − 2x + 9y − 18 = xy, czyli x = (9y − 18)/2. Pierwsze: 2(x − 3)(y − 1) = xy. Po wstawieniu: 3y2 − 16y + 16 = 0, y = 4 lub y = 4/3. Dla y = 4/3 wychodzi x = −3 — odpada. Boki: 9 m i 4 m. Sprawdzenie: 6 · 3 = 18 = 36 : 2, 18 · 2 = 36.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 65 cm, a różnica przyprostokątnych wynosi 23 cm. Oblicz przyprostokątne.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
W trójkącie równoramiennym suma ramienia i podstawy wynosi 11 cm, a wysokość opuszczona na podstawę ma 4 cm. Oblicz boki trójkąta.
Rozwiązanie
16 + a2/4 = (11 − a)2 ⇔ 3a2 − 88a + 420 = 0, a = 6 lub a = 70/3. Drugie rozwiązanie daje ujemne ramię, więc podstawa 6 cm, ramię 5 cm (trójkąt z dwóch trójkątów 3–4–5).
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Układ x + y = 4, xy = 3. Ala: „Rozwiązanie to x = 1, y = 3”. Bob: „Są dwa rozwiązania: x = 1, y = 3 oraz x = 3, y = 1”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. x i y to rozwiązania z2 − 4z + 3 = 0, czyli 1 i 3 — w dowolnej kolejności. Układ ma dwa rozwiązania: (1, 3) i (3, 1).
Krok 7 · Na maturze
Zadania w stylu matury rozszerzonej
Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie otwarte (na egzaminie 3–4 pkt za pełne rozwiązanie).
Prosta y = x + 1 przecina okrąg x2 + y2 = 25 w punktach
Rozwiązanie
x2 + (x + 1)2 = 25 ⇔ x2 + x − 12 = 0 ⇔ x = 3 lub x = −4. Punkty (3, 4) i (−4, −3). Odpowiedź A.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Suma licznika i mianownika pewnego ułamka o dodatnim liczniku i mianowniku wynosi 33. Jeżeli licznik zwiększymy o 39, a mianownik o 20, otrzymamy ułamek dwa razy większy. Co to za ułamek?
Rozwiązanie
y = 33 − x; x(33 − x) + 40x − 39(33 − x) = 0 ⇔ x2 − 112x + 1287 = 0, Δ = 7396 = 862, x = 13 lub x = 99. Dla x = 99 mianownik byłby ujemny (−66), więc ułamek 13/20. Sprawdzenie: 52/40 = 13/10 = 2 · 13/20.
Krok 8 · Wyzwanie
Złoty podział
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Odcinek długości 2 podzielono na dwie części tak, że dłuższa część jest średnią geometryczną całego odcinka i krótszej części (Banach: „tzw. złoty podział”). Ile ma dłuższa część?
Rozwiązanie
x2 = 2(2 − x) ⇔ x2 + 2x − 4 = 0 ⇔ x = −1 + √5 ≈ 1,236 (drugie rozwiązanie jest ujemne). Stosunek całości do dłuższej części: 2 : (√5 − 1) = (1 + √5)/2 ≈ 1,618 — złota liczba, ten sam stosunek co dłuższej części do krótszej.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Układ x + y = 9, xy = 14. Jakie liczby są wartościami x i y? Podaj mniejszą i większą.
Rozwiązanie
Liczby 2 i 7 — w dowolnej kolejności, więc układ ma dwa rozwiązania.
Ile punktów wspólnych ma prosta y = 2x + 3 z parabolą y = x2?
Rozwiązanie
Liczba punktów wspólnych: 2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: podstawienie zamienia układ w równanie kwadratowe z jedną niewiadomą — jego rozwiązania to pierwsze współrzędne rozwiązań układu. Prosta przecina parabolę, okrąg czy hiperbolę najwyżej w dwóch punktach.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.14) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś