Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.14

Lekcja 9.14 · ok. 20 minut · matura rozszerzona

Układ równań z kwadratem — ile ma rozwiązań i jak je znaleźć?

Liczba dwucyfrowa jest sześć razy większa od iloczynu swoich cyfr, a po przestawieniu cyfr rośnie o 9. Banach rozwiązywał takie zagadki układem dwóch równań — jednym zwykłym, drugim z iloczynem niewiadomych. Po podstawieniu zostaje równanie kwadratowe, a ono mówi wszystko: ile jest rozwiązań i jakie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Gdy jedno równanie układu jest pierwszego stopnia, wyznacz z niego jedną niewiadomą i wstaw do drugiego — dostaniesz równanie kwadratowe z jedną niewiadomą. Każde jego rozwiązanie daje jedną parę (x, y), więc układ ma 0, 1 albo 2 rozwiązania. Geometrycznie to punkty wspólne prostej z parabolą, okręgiem albo hiperbolą. Układ x + y = s, xy = p rozwiązuje się od razu: x i y to rozwiązania równania z2 − sz + p = 0 (wzory Viète’a). Na koniec sprawdź pary w obu równaniach i w treści zadania.

Krok 1 · Zadanie

Liczba i jej cyfry

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Liczba dwucyfrowa jest 6 razy większa od iloczynu swoich cyfr. Jeżeli jej cyfry przestawimy, otrzymamy liczbę o 9 większą. Co to za liczba?

Rozwiązanie

Z drugiego równania 9y = 9x + 9, czyli y = x + 1. Wstawiamy do pierwszego: 11x + 1 = 6x(x + 1), czyli 6x2 − 5x − 1 = 0, x = 1 lub x = −1/6. Cyfra musi być naturalna, więc x = 1, y = 2: liczba 12. Banach dodaje: drugie rozwiązanie układu nie ma znaczenia dla zadania.

Krok 2 · Model

Prosta i hiperbola

Układ x + y = m, xy = 9. Drugie równanie to hiperbola y = 9/x, pierwsze — prosta y = m − x. Rozwiązania układu to punkty wspólne. Suwak m przesuwa prostą.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

x + y = m, xy = 9 ⇔ x i y są rozwiązaniami z2 − mz + 9 = 0, Δ = m2 − 36. Dla m = 10 dwa punkty, dla m = 6 jeden, dla m = 4 żadnego.

Krok 3 · Badanie modelu

Suma i iloczyn, układ bez rozwiązań

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż układ x + y = 9, xy = 14. Wskazówka Banacha: x i y to rozwiązania równania z2 − 9z + 14 = 0.

Rozwiązanie

z2 − 9z + 14 = 0 ⇔ z = 2 lub z = 7. Układ ma dwa rozwiązania: x = 2, y = 7 oraz x = 7, y = 2.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile rozwiązań ma układ 2x2 + 3y2 = 12, x + y = 4?

Rozwiązanie

Po podstawieniu y = 4 − x: 5x2 − 24x + 36 = 0, Δ = 576 − 720 = −144 < 0. Równanie nie ma rozwiązań, więc układ też nie — prosta x + y = 4 omija elipsę 2x2 + 3y2 = 12.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Podstawianie i liczba rozwiązań

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Po wyznaczeniu y z równania pierwszego stopnia i wstawieniu do drugiego dostaję równanie kwadratowe z jedną niewiadomą x. Ono ma najwyżej dwa rozwiązania, a każde x wyznacza jedno y. Rozwiązań układu jest więc najwyżej dwa. Na rysunku: prosta przecina parabolę czy okrąg najwyżej w dwóch punktach.

Krok 5 · Seria zadań

Zadania Banacha

Zadania z podręcznika Banacha z 1936 roku.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż układ x2 + y2 = 104, y − x = 8. Pierwsza para to ta z mniejszym x.

Rozwiązanie

y = x + 8; x2 + (x + 8)2 = 104 ⇔ 2x2 + 16x − 40 = 0 ⇔ x2 + 8x − 20 = 0 ⇔ x = −10 lub x = 2. Pary: (−10, −2) i (2, 10).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Iloczyn cyfr liczby dwucyfrowej wynosi 12. Jeżeli przestawimy jej cyfry, otrzymamy liczbę większą o 36. Co to za liczba?

Rozwiązanie

y − x = 4, x(x + 4) = 12 ⇔ x2 + 4x − 12 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −6. Cyfry 2 i 6: liczba 26 (62 − 26 = 36).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Jeżeli długość prostokąta zmniejszymy o 3 m, a szerokość o 1 m, otrzymamy prostokąt o polu dwa razy mniejszym. Jeżeli jednak długość zwiększymy o 9 m, a szerokość zmniejszymy o 2 m, pole się nie zmieni. Oblicz boki prostokąta.

Rozwiązanie

Z drugiego równania xy − 2x + 9y − 18 = xy, czyli x = (9y − 18)/2. Pierwsze: 2(x − 3)(y − 1) = xy. Po wstawieniu: 3y2 − 16y + 16 = 0, y = 4 lub y = 4/3. Dla y = 4/3 wychodzi x = −3 — odpada. Boki: 9 m i 4 m. Sprawdzenie: 6 · 3 = 18 = 36 : 2, 18 · 2 = 36.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 65 cm, a różnica przyprostokątnych wynosi 23 cm. Oblicz przyprostokątne.

Rozwiązanie

x2 + (x + 23)2 = 4225 ⇔ x2 + 23x − 1848 = 0, Δ = 529 + 7392 = 7921 = 892, x = (−23 + 89)/2 = 33, y = 56. Sprawdzenie: 332 + 562 = 1089 + 3136 = 4225 = 652. Ujemne rozwiązanie nie jest długością.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W trójkącie równoramiennym suma ramienia i podstawy wynosi 11 cm, a wysokość opuszczona na podstawę ma 4 cm. Oblicz boki trójkąta.

Rozwiązanie

16 + a2/4 = (11 − a)2 ⇔ 3a2 − 88a + 420 = 0, a = 6 lub a = 70/3. Drugie rozwiązanie daje ujemne ramię, więc podstawa 6 cm, ramię 5 cm (trójkąt z dwóch trójkątów 3–4–5).

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Układ x + y = 4, xy = 3. Ala: „Rozwiązanie to x = 1, y = 3”. Bob: „Są dwa rozwiązania: x = 1, y = 3 oraz x = 3, y = 1”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. x i y to rozwiązania z2 − 4z + 3 = 0, czyli 1 i 3 — w dowolnej kolejności. Układ ma dwa rozwiązania: (1, 3) i (3, 1).

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu matury rozszerzonej

Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie otwarte (na egzaminie 3–4 pkt za pełne rozwiązanie).

Prosta y = x + 1 przecina okrąg x2 + y2 = 25 w punktach

Rozwiązanie

x2 + (x + 1)2 = 25 ⇔ x2 + x − 12 = 0 ⇔ x = 3 lub x = −4. Punkty (3, 4) i (−4, −3). Odpowiedź A.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Suma licznika i mianownika pewnego ułamka o dodatnim liczniku i mianowniku wynosi 33. Jeżeli licznik zwiększymy o 39, a mianownik o 20, otrzymamy ułamek dwa razy większy. Co to za ułamek?

Rozwiązanie

y = 33 − x; x(33 − x) + 40x − 39(33 − x) = 0 ⇔ x2 − 112x + 1287 = 0, Δ = 7396 = 862, x = 13 lub x = 99. Dla x = 99 mianownik byłby ujemny (−66), więc ułamek 13/20. Sprawdzenie: 52/40 = 13/10 = 2 · 13/20.

Krok 8 · Wyzwanie

Złoty podział

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Odcinek długości 2 podzielono na dwie części tak, że dłuższa część jest średnią geometryczną całego odcinka i krótszej części (Banach: „tzw. złoty podział”). Ile ma dłuższa część?

Rozwiązanie

x2 = 2(2 − x) ⇔ x2 + 2x − 4 = 0 ⇔ x = −1 + √5 ≈ 1,236 (drugie rozwiązanie jest ujemne). Stosunek całości do dłuższej części: 2 : (√5 − 1) = (1 + √5)/2 ≈ 1,618 — złota liczba, ten sam stosunek co dłuższej części do krótszej.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Układ x + y = 9, xy = 14. Jakie liczby są wartościami x i y? Podaj mniejszą i większą.

Rozwiązanie

Liczby 2 i 7 — w dowolnej kolejności, więc układ ma dwa rozwiązania.

Ile punktów wspólnych ma prosta y = 2x + 3 z parabolą y = x2?

Rozwiązanie

Liczba punktów wspólnych: 2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.14) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.14) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.