Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.10

Lekcja 9.10 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Wzory Viète’a — suma i iloczyn rozwiązań widać w samym równaniu

Rozwiązania równania x2 − 7x + 10 = 0 to 2 i 5. Ich suma to 7, a iloczyn 10 — dokładnie liczby z równania. To nie przypadek: współczynniki równania kwadratowego „pamiętają” sumę i iloczyn jego rozwiązań.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Jeśli równanie ax2 + bx + c = 0 ma rozwiązania x₁, x₂ (Δ ≥ 0), to x₁ + x₂ = −b/a i x₁ · x₂ = c/a. Wynika to z rozkładu ax2 + bx + c = a(x − x₁)(x − x₂). Wzory pozwalają bez liczenia rozwiązań obliczyć np. x₁2 + x₂2 = (x₁ + x₂)2 − 2x₁x₂ albo ułożyć równanie o danych rozwiązaniach. Uwaga: przy Δ < 0 rozwiązań nie ma, więc wzory nic nie mówią.

Krok 1 · Zadanie

Zgadnij rozwiązania

Trzy równania i ich rozwiązania:

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bez liczenia delty zgadnij rozwiązania równania x2 − 11x + 24 = 0.

Rozwiązanie

We wszystkich przykładach liczba przy x ze zmienionym znakiem jest sumą rozwiązań, a wyraz wolny — iloczynem. Liczby o sumie 11 i iloczynie 24 to 3 i 8. Sprawdzenie: 9 − 33 + 24 = 0 i 64 − 88 + 24 = 0.

Krok 2 · Model

Parabola z miejsc zerowych

Wyrażenie (x − p)(x − q) zeruje się w x = p i x = q. Po wymnożeniu: (x − p)(x − q) = x2 − (p + q)x + pq. Suwaki p i q przesuwają miejsca zerowe paraboli.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

(x − p)(x − q) = x2 − (p + q)x + pq — to wzory Viète’a dla a = 1.

Krok 3 · Badanie modelu

Gdy a ≠ 1 i gdy Δ < 0

Równanie 2x2 − 7x + 3 = 0 ma rozwiązania 3 i 1/2. Oblicz ich sumę i iloczyn i porównaj ze współczynnikami.

Rozwiązanie

x₁ + x₂ = 7/2 = −(−7)/2 = −b/a, x₁ · x₂ = 3/2 = c/a. Dzieląc równanie przez 2, dostajemy x2 − (7/2)x + 3/2 = 0 — i znów suma przy x, iloczyn w wyrazie wolnym.

Ola: „Rozwiązania równania x2 + 2x + 5 = 0 mają sumę −2 i iloczyn 5”. Czy ma rację?

Rozwiązanie

Δ = 4 − 20 = −16 < 0 — równanie nie ma rozwiązań rzeczywistych. Wzory Viète’a stosuje się tylko, gdy Δ ≥ 0. To częsta pułapka w zadaniach z parametrem.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Skąd się biorą wzory Viète’a

Banach w podręczniku z 1936 roku dodawał po prostu oba wzory na rozwiązania:

x₁ + x₂ = (−b − √Δ)/(2a) + (−b + √Δ)/(2a) = −2b/(2a) = −b/a

x₁ · x₂ = (b2 − Δ)/(4a2) = 4ac/(4a2) = c/a

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Jeśli x₁ i x₂ są rozwiązaniami, to x2 + bx + c = (x − x₁)(x − x₂). Po wymnożeniu prawa strona to x2 − (x₁ + x₂)x + x₁x₂. Dwa równe wielomiany mają te same współczynniki: b = −(x₁ + x₂) i c = x₁x₂. Stąd x₁ + x₂ = −b i x₁x₂ = c.

Krok 5 · Seria zadań

Bez rozwiązywania równania

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Nie rozwiązując równania x2 − 6x + 4 = 0, oblicz x₁2 + x₂2.

Rozwiązanie

Δ = 20 > 0. s = 6, p = 4, x₁2 + x₂2 = s2 − 2p = 36 − 8 = 28.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Nie rozwiązując równania 2x2 − 5x + 1 = 0, oblicz 1/x₁ + 1/x₂.

Rozwiązanie

Δ = 25 − 8 = 17 > 0. s = 5/2, p = 1/2, więc 1/x₁ + 1/x₂ = s/p = (5/2) : (1/2) = 5.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ułóż równanie kwadratowe x2 + bx + c = 0, którego rozwiązaniami są liczby 3 i −5. Wpisz jego lewą stronę.

Rozwiązanie

x2 − (3 + (−5))x + 3 · (−5) = x2 + 2x − 15 = (x − 3)(x + 5).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozłóż trójmian 2x2 − 5x − 3 na czynniki liniowe.

Rozwiązanie

Δ = 49, x₁ = −1/2, x₂ = 3. 2x2 − 5x − 3 = 2(x + 1/2)(x − 3) = (2x + 1)(x − 3).

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Równanie x2 + 5x + 6 = 0. Ala: „Suma rozwiązań to 5”. Bob: „Suma rozwiązań to −5”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: x2 + 5x + 6 = (x + 2)(x + 3), rozwiązania −2 i −3, suma −5 = −b/a.

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu matury rozszerzonej

Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie otwarte (na egzaminie 3–4 pkt za pełne rozwiązanie).

Suma odwrotności rozwiązań równania 3x2 − 6x + 2 = 0 jest równa

Rozwiązanie

Δ = 36 − 24 = 12 > 0. s = 2, p = 2/3, 1/x₁ + 1/x₂ = s/p = 2 : (2/3) = 3. Odpowiedź A.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Równanie x2 + bx + 12 = 0 ma dwa rozwiązania, z których jedno jest trzy razy większe od drugiego. Wyznacz b.

Rozwiązanie

x₁ = t, x₂ = 3t. Iloczyn: 3t2 = 12, t = ±2. Dla t = 2 rozwiązania 2 i 6, b = −(2 + 6) = −8; dla t = −2 rozwiązania −2 i −6, b = 8. Sprawdzenie Δ: b2 − 48 = 64 − 48 > 0.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Nie rozwiązując równania x² − 8x + 15 = 0, podaj sumę i iloczyn jego rozwiązań.

Rozwiązanie

x₁ + x₂ = 8, x₁ · x₂ = 15.

Nie rozwiązując równania x² − 5x + 3 = 0, oblicz x₁2 + x₂2.

Rozwiązanie

x₁2 + x₂2 = s2 − 2p = 19.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.10) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.10) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.