Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.9

Lekcja 9.9 · ok. 20 minut · matura podstawowa

Zadania tekstowe z równaniem kwadratowym — od turnieju szachowego do ogrodu

Stefan Banach w podręczniku algebry z 1936 roku dawał uczniom zadania o turniejach, podróżach i ogrodach. Każde kończy się równaniem kwadratowym — a ono ma zwykle dwa rozwiązania, choć odpowiedź jest jedna. Trzeba umieć ułożyć równanie i wybrać to rozwiązanie, które ma sens.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Cztery kroki: 1) nazwij niewiadomą razem z jednostką (x — liczba graczy, x — szerokość w metrach); 2) wyraź tę samą wielkość na dwa sposoby; 3) przyrównaj i rozwiąż; 4) sprawdź sens: długość nie bywa ujemna, liczba osób musi być naturalna. Np. turniej, w którym każdy gra z każdym jedną partię, a partii jest 36: n(n − 1)/2 = 36, więc n2 − n − 72 = 0, n = 9 (drugie rozwiązanie, −8, odpada).

Krok 1 · Zadanie

Turniej szachowy

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W turnieju szachowym każdy gracz rozegrał z każdym innym dokładnie jedną partię. Razem rozegrano 36 partii. Ilu było graczy?

Rozwiązanie

Każdy z n graczy gra z n − 1 przeciwnikami, ale każda partia ma dwóch graczy, więc partii jest n(n − 1)/2. Równanie n(n − 1)/2 = 36 daje n2 − n − 72 = 0, Δ = 1 + 288 = 289 = 172, n = (1 + 17)/2 = 9. Drugie rozwiązanie, n = (1 − 17)/2 = −8, nie jest liczbą graczy.

Krok 2 · Model

Ile partii przy n graczach?

Suwak ustawia liczbę graczy n, wykres pokazuje liczbę partii n(n − 1)/2. Pozioma linia to 36 partii z zadania.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Liczba partii: n(n − 1)/2. Dla 5 graczy 10, dla 9 graczy 36, dla 12 graczy 66.

Krok 3 · Badanie modelu

Przekątne wielokąta

Z każdego wierzchołka n-kąta wychodzi n − 3 przekątnych (do wszystkich wierzchołków poza sobą i dwoma sąsiadami). Każda przekątna ma dwa końce, więc przekątnych jest n(n − 3)/2.

Suwak ustawia liczbę boków n. Pozioma linia to 54 przekątne.

Podsumowanie

n(n − 3)/2 = 54 ⇔ n2 − 3n − 108 = 0, Δ = 9 + 432 = 441 = 212, n = (3 + 21)/2 = 12.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Czy istnieje wielokąt wypukły, który ma dokładnie 10 przekątnych?

Rozwiązanie

n(n − 3)/2 = 10 ⇔ n2 − 3n − 20 = 0, Δ = 89. √89 nie jest liczbą całkowitą, więc n nie jest naturalne. Sześciokąt ma 9 przekątnych, siedmiokąt 14 — dziesięciu nie ma żaden. Równanie ma rozwiązania, ale zadanie nie.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Jak ułożyć równanie

  1. Niewiadoma z jednostką. Nie „x — boki”, tylko „x — długość krótszego boku w metrach”. Wtedy wiadomo, czego szukasz i jakie wartości mają sens.
  2. Ta sama wielkość na dwa sposoby. Liczba partii to 36 (z treści) i n(n − 1)/2 (z rozumowania). Pole działki to 40 m2 i x(x + 3).
  3. Równanie i rozwiązanie. Przyrównaj oba zapisy, przenieś wszystko na jedną stronę, rozwiąż (lekcja 9.5).
  4. Sens. Równanie nie wie, że x to liczba osób albo długość. Rozwiązanie ujemne, ułamkowe albo za duże (ścieżka szersza niż ogród) odrzucasz — i piszesz, dlaczego.

Banach w swoich zadaniach często dodawał pytanie: „czy przy każdych danych zadanie ma rozwiązanie?”. Do tego wrócisz w lekcja 9.11.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Równanie opisuje tylko rachunek: szukamy liczby, która pomnożona przez liczbę o 3 większą daje 40. Takie są dwie: 5 (bo 5 · 8 = 40) i −8 (bo −8 · (−5) = 40). Równanie nie wie, że x jest długością. Długość nie może być ujemna, więc −8 odrzucamy — szerokość to 5 m.

Krok 5 · Seria zadań

Zadania Banacha

Zadania z podręcznika Banacha z 1936 roku — niektóre z nowymi liczbami albo realiami.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Przez prostokątny ogród o wymiarach 50 m na 40 m poprowadzono dwie ścieżki tej samej szerokości: jedną wzdłuż, drugą wszerz, tak że się krzyżują. Ścieżki zajmują razem 89 m2. Jaka jest ich szerokość?

Rozwiązanie

50x + 40x − x2 = 89 ⇔ x2 − 90x + 89 = 0 ⇔ (x − 1)(x − 89) = 0. Ścieżka o szerokości 89 m nie zmieściłaby się w ogrodzie, więc x = 1 m.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rowerzysta przejechał w czasie wyprawy 1200 km, każdego dnia tyle samo. Gdyby dziennie przejeżdżał o 10 km mniej, wyprawa trwałaby o 6 dni dłużej. Ile kilometrów przejeżdżał dziennie?

Rozwiązanie

1200/(v − 10) = 1200/v + 6. Po pomnożeniu przez v(v − 10): 1200v = 1200v − 12000 + 6v2 − 60v, czyli v2 − 10v − 2000 = 0, Δ = 100 + 8000 = 8100, v = (10 + 90)/2 = 50. Sprawdzenie: 1200 : 50 = 24 dni, 1200 : 40 = 30 dni — o 6 dni dłużej.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Do pewnej liczby dodano jej odwrotność i otrzymano 5,2. Co to za liczba? (Są dwie takie liczby.)

Rozwiązanie

x + 1/x = 26/5 ⇔ 5x2 − 26x + 5 = 0, Δ = 576, x = (26 ± 24)/10, czyli x = 5 lub x = 1/5. Rzeczywiście: 5 + 1/5 = 5,2. Obie liczby są dobre — tu oba rozwiązania mają sens.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Dwóch piechurów wychodzi jednocześnie z tego samego miejsca: pierwszy idzie na północ z prędkością 3 km/h, drugi na wschód z prędkością 4 km/h. Po ilu godzinach odległość między nimi wyniesie 20 km?

Rozwiązanie

(3t)2 + (4t)2 = 202 ⇔ 25t2 = 400 ⇔ t2 = 16. Czas nie jest ujemny, więc t = 4 h (piechurzy przejdą 12 km i 16 km).

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Prostokąt ma obwód 20 cm i pole 24 cm2. Równanie x(10 − x) = 24 ma rozwiązania 4 i 6. Ala: „Boki mają 4 cm i 6 cm”. Bob: „Są dwa różne prostokąty: jeden o boku 4 cm, drugi o boku 6 cm”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala. x oznacza „jeden z boków” — nie mówimy który. Dla x = 4 drugi bok ma 6, dla x = 6 drugi ma 4: to ten sam prostokąt 4 cm na 6 cm. Dwa rozwiązania równania nie zawsze znaczą dwie różne odpowiedzi.

Krok 7 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie otwarte (na egzaminie 2–3 pkt za pełne rozwiązanie).

Iloczyn dwóch kolejnych dodatnich liczb parzystych jest równy 168. Mniejsza z tych liczb to

Rozwiązanie

x(x + 2) = 168 ⇔ x2 + 2x − 168 = 0, Δ = 4 + 672 = 676 = 262, x = (−2 + 26)/2 = 12 (drugie rozwiązanie −14 nie jest dodatnie). Odpowiedź A.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Pole trójkąta prostokątnego jest równe 12 cm2, a suma długości jego przyprostokątnych wynosi 10 cm. Oblicz długości przyprostokątnych.

Rozwiązanie

a(10 − a)/2 = 12 ⇔ a2 − 10a + 24 = 0, Δ = 100 − 96 = 4, a = 4 lub a = 6. Przyprostokątne mają 4 cm i 6 cm (oba rozwiązania opisują ten sam trójkąt).

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Wielokąt wypukły ma 20 przekątnych. Ile ma boków?

Rozwiązanie

n(n − 3)/2 = 20, stąd n = 8.

Prostokąt ma pole 40 cm2, a jeden bok jest o 3 cm dłuższy od drugiego. Ile ma krótszy bok?

Rozwiązanie

x(x + 3) = 40, dodatnie rozwiązanie: x = 5 cm.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.9) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.9) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.